Begin augustus kwam ik een kop van NRC tegen:

‘Mannelijke’ mannen willen niet gezien worden met een plantaardige burger.

Ik bleef vooral hangen bij het feit dat een burger blijkbaar iets kan doen met je mannelijkheid.

Dat is nogal veel existentiële verantwoordelijkheid voor een broodje.

Ik deelde de kop op Substack met ongeveer de genuanceerde wetenschappelijke analyse: Dóe even normaal. Want er ging in één zin werkelijk van alles door elkaar. Mannelijkheid hing ineens aan vlees, een vegaburger bleek een mogelijke identiteitscrisis en klimaat en dieren mochten ondertussen blijkbaar even wachten tot we hadden vastgesteld of je nog wel voldoende man was na de lunch.

Maar vrouwen zijn te emotioneel.

Ik dacht eerst dat het vooral een uitstekend voorbeeld was van een bekend stereotype.
Toen bleef het onderwerp terugkomen: mannen en vlees, vleesvervangers, reclame, experimenten waarin mannelijkheid een tik krijgt en onderzoekers vervolgens kijken wat er op het bord gebeurt.

En toen begon de vraag beter te worden dan de grap.

Want mannen eten inderdaad meer vlees.

Dat is niet verzonnen door een veganist met een agenda. Volgens het CBS zit bij Nederlandse volwassenen vlees in 63 procent van de hoofdmaaltijden, maar mannen eten het vaker dan vrouwen. Het grootste verschil zit onder jongeren van 18 tot 25 jaar: bij mannen bevat 71 procent van de hoofdmaaltijden vlees, bij vrouwen 60 procent. Mannen eten bij de hoofdmaaltijd gemiddeld ook aanzienlijk meer vlees: 81 gram per dag tegenover 52 gram voor vrouwen.

Dat verschil bestaat dus. Alleen vertelt een verschil in gedrag nog niet waar het vandaan komt.

Een statistiek vertelt je wat mensen doen, niet wie het script schreef. Want voordat we gaan meten wie wat eet, hebben we eten allang een gender gegeven.

Steak wordt stoer. Barbecue mannelijk. Proteïne gespierd. Salade licht. Een plantaardige burger verdacht.

Er bestaat zelfs een compleet cultureel woordenboek waarin soy boy een belediging kan zijn en een perfect gegrilde ribeye echt doorgaat voor een karakterreferentie. Een mannelijkheidsmeter met chimichurri.

Pas daarna meten we wie vaker vlees eet. En dat zijn dus meer mannen, blijkt. Shocker.

Vervolgens wijzen we naar die uitkomst alsof we zojuist rechtstreeks in de menselijke natuur hebben gekeken.

Lekker makkelijk. Daar houden we van.

Maar let dus wel: we geven eerst voedsel een gender. Pas daarna meten we wie het vaker eet. Vervolgens noemen we de uitkomst natuurlijk.

Kijk! Een cirkel. En daar houd ik van…

We zijn pas bij de burger.

Straks komen NIVEA MEN, larven en een vegan strongman nog.

PARELS is gratis.

Subscribe now

Van avondeten naar persoonlijkheid

Het idee dat vlees bij mannelijkheid hoort is in elk geval niet één los internetgrapje. Een scoping review uit 2024 bekeek 39 studies naar mannelijkheid, vlees en vegetarisch/veganistisch eten. De verbinding kwam daar behoorlijk consequent uit naar voren: vlees eten sluit in veel onderzoek aan bij normatieve ideeën over mannelijkheid, terwijl mannen die geen vlees eten juist geregeld als minder mannelijk, zwakker of afwijkend worden gezien. Tegelijk laat diezelfde literatuur zien dat sommige vegetarische en veganistische mannen hun keuze juist koppelen aan eigenschappen die óók traditioneel mannelijk worden gemaakt: discipline, autonomie, kracht, zelfbeschikking.

Dat laatste is dan ook het meest interessant: dezelfde eigenschappen (discipline, autonomie, kracht etc.) kunnen blijkbaar óók aan het tegenovergestelde eetpatroon worden gehangen.

De symbolen kunnen verschuiven. De behoefte om eten aan identiteit te koppelen blijft.

Natuurlijk hebben mensen altijd samen gejaagd, geoogst, dieren gehouden, gegeten en status aan voedsel ontleend. Dat levert alleen nog geen keurige rechte lijn van mammoet naar barbecue-afdeling op. Ik heb weinig behoefte aan een evolutionair sprookje waarin een willekeurige oerman na de jacht alvast de marketingcampagne voor de moderne grill schreef. Het is natuurlijk bullshit.

Wat we wél kunnen zien: vlees is in veel westerse contexten gaan staan voor kracht, status, dominantie en mannelijkheid, en media, reclame en sociale groepen blijven die koppeling opnieuw vertellen.

En zo krijgt een stuk eten langzaam dus echt een identiteit. Mensen voelen zich aangevallen. Het wordt een deel van ze. Het is dus wat kortzichtig maar ook heel menselijk.

Biefstuk: stevig. Krachtig. Ongecompliceerd. (H)eerlijk.

Linzen: wat? Nee!

De jacht is uitbesteed. Het toneelstuk bleef.

Het moderne toneel is ook heerlijk herkenbaar.

De barbecue is niet gewoon een apparaat waarop eten heet wordt. Er kan een schort bij waarop staat wie de grill master is.

Proteïne is niet gewoon een voedingsstof. Het kan een complete esthetiek en lifestyle worden.

Vlees wordt gesneden, gebrand, omgedraaid en gefilmd met een ernst waarbij je soms verwacht dat er na afloop een lintje wordt uitgereikt. Of lachend vanachter de grill met een koud biertje bij een snikhitte van 30+ graden Celsius om de temperatuur nog wat verder omhoog te krikken.

De onderzoekers Elina Vrijsen, Alexander Dhoest, Sofie Van Bauwel en Charlotte De Backer analyseerden Food Instagram en vonden drie terugkerende scripts waarin vlees en mannelijkheid elkaar ontmoeten: gezondheid en het fitte mannenlichaam, vakmanschap en beheersing, en smaak en zintuiglijk genot. Ze introduceerden daarvoor zelfs begrippen als masculine meat capital en de culinary meat gaze: vleeskennis, bereiding en beeldtaal kunnen status en mannelijkheid helpen communiceren.

Ik ben dol op het feit dat masculine meat capital een echte academische term is. Echt mooi!

Eindelijk een antwoord op de vraag wat je opbouwt wanneer je zes uur met een smoker bezig bent.

Nog interessanter: Vrijsen keek in nieuw onderzoek uit 2026 niet alleen naar de beelden, maar ook naar hoe jonge mannen die beelden zelf lezen. In focusgroepen met 22 mannen tussen 19 en 36 bleken ze bepaald geen kritiekloze vleessponzen. Ze herkenden commerciële overdrijving, konden excessief vlees eten of verspilling afwijzen en maakten morele afwegingen rond zichtbare dierenlichamen. Tegelijk bleven de scripts rond kracht, discipline, genieten en culinair vakmanschap betekenis houden. Mannen onderhandelen dus actief met zulke normen; ze worden er niet simpelweg door geprogrammeerd.

Cultuur geeft ons materiaal waarmee we vertellen wie we zijn; en wij gebruiken, veranderen, bespotten en reproduceren dat materiaal vervolgens zelf weer.

Soms blijkbaar met een baard. Soms met gietijzer. En vaak ook met een spierbal.

Zelfs de vegaburger moet blijkbaar eerst langs de mannelijkheidscommissie

Ook traditionele reclame doet vrolijk mee.

Een Vlaams onderzoek uit 2025 analyseerde 105 voedseladvertenties en keek hoe vlees én vleesvervangers aan mannelijkheid werden gekoppeld. Soms werden beide producten vrijwel hetzelfde geadverteerd. Soms werden ‘mannelijke kenmerken’ (wat is dat überhaupt maar goed, verhaal voor een andere dag) extra dik aangezet. En in een derde variant gebeurde iets bijna komisch: plantaardige producten kregen traditionele mannelijke beeldtaal mee om ze aantrekkelijker te maken voor mannen.

Dus zelfs wanneer we het product veranderen, laten we de norm soms gewoon staan.

Geen vlees? Geen probleem.

We schilderen de tofu zwart, zetten er een vuurkorf naast en hopen dat niemand iets merkt.

En dit trucje beperkt zich natuurlijk niet tot lunch.

Loop een drogist in en daar staat gewoon NIVEA MEN. Een aparte productwereld omdat mannen kennelijk óók hydrateren, maar er eerst formeel bij bevestigd moet worden dat niemand tijdens het smeren per ongeluk vrouwelijk is geworden. Het zou je maar gebeuren, jongens!

Het grappige is niet dat mannen crème gebruiken. Graag zelfs. Het grappige is dat vocht in je huid houden blijkbaar een mannelijk paspoort nodig kan krijgen.

NIVEA heeft momenteel zeventig MEN-producten. En ja, genderproducten hebben soms ook een prijskaartje: Nieuwsuur vond bijvoorbeeld dezelfde aantallen huismerk-scheermesjes waarbij de roze versie duurder was. Pink tax; een compleet onderwerp voor een andere dag.

De norm hoeft dus niet te verdwijnen als je hem gewoon opnieuw kunt verpakken.

Maar goed, nu terug naar de mannelijke mannen met mannelijk vlees!

De onderzoekers noemen dat niet voor niets een manier waarop marketing zich kan aanpassen aan nieuwe producten terwijl bestaande ideeën over mannelijkheid grotendeels intact blijven.

Er is zelfs experimenteel onderzoek waarin mannelijkheid bewust een klein zetje krijgt.

Een studie in het Journal of Environmental Psychology vond dat een bedreiging van mannelijkheid mannen terughoudender kon maken tegenover veganistisch eten. Zelfs iets futiels als een mannelijk gecodeerd lettertype kon vervolgens de aankoopintentie voor veganistische producten verhogen.

Nog mooier: in het onderzoek dat uiteindelijk achter die NRC-kop zat, kregen mensen identieke foto’s van eten te zien. Het gerecht veranderde niet. Alleen het label.

Plant-based erop en hetzelfde eten werd ineens als minder mannelijk beoordeeld. Én negatiever.

Dat effect hing bovendien sterker samen met negatieve evaluaties bij deelnemers die hoger scoorden op hostile sexism: seksistische overtuigingen waarin vrouwen en vrouwelijkheid lager worden gewaardeerd.

Daaruit volgt niet dat iedere man met een barbecue vrouwen haat.

Maar vanuit daar komt er wel één vraag bovendrijven die we niet kunnen ontwijken:

En daar begint het interessanter, en smeriger, te worden. Want blijkbaar hoeft het product niet alleen lekker te zijn, het moet voor sommige mannen ook nog sociaal veilig voelen.

Veilig waarvan?

Van te vrouwelijk worden gevonden?

En een Appetite-studie uit februari 2026 ging nog lekker een stap verder. De onderzoekers testten of mannen na een ‘bedreiging van hun mannelijkheid’ eerder voor vlees zouden kiezen - zelfs voor nogal onconventionele dierlijke producten zoals orgaanvlees en larven. Het punt is niet dat iedere gekwetste man onmiddellijk een schaal ingewanden bestelt. Het punt is wél dat voedselkeuze in experimenten kennelijk gevoelig kan worden voor de behoefte een bedreigde identiteit te herstellen.

Blijkbaar is dus zelfs walging onderhandelbaar zolang vrouwelijkheid maar buiten beeld blijft.

Als lunch dan kan helpen bewijzen dat je een man bent, is lunch dus niet meer enkel lunch.

En dan wordt beleid dat ervan uitgaat dat mensen simpelweg rustig naar voedingswaarde, klimaatimpact, prijs en smaak kijken al snel een beetje naïef.

Een woke burger

Eind augustus deelde ik het onderwerp opnieuw, omdat er weer nieuw onderzoek was opgedoken.

Vrij snel verscheen er onder mijn Note een reactie waarin iemand uitlegde nooit veganist te zullen worden omdat veganisten er slecht uit zouden zien, vlees en vis het beste voor de gezondheid zouden zijn en “al die woke figuren” hem gek maakten.

Ik vroeg alleen:

Waarom?

Dat gesprek is natuurlijk geen onderzoeksdata. Eén boze reactie onder mijn Note vertegenwoordigt ongeveer niemand behalve de schrijver ervan.

Maar als miniatuur van het mechanisme was hij bijna té netjes.

Binnen een paar regels waren voeding, gezondheid, uiterlijk, mannelijkheid en politiek één pakket geworden.

Niemand had gevraagd op welke partij een kikkererwt stemt. Toch waren we er.

En ook daar is inmiddels nieuw onderzoek voor dat verder gaat dan een losse internetreactie. Een Appetite-studie die dus deze maand verscheen onderzocht weerstand tegen veganisme en vond dat het ervaren van veganisten als een culturele bedreiging (voor traditionele eetgewoonten) of als morele bedreiging samenhangt met stereotypering en de bereidheid om vleesconsumptie te veranderen.

Dat vind ik belangrijk omdat het de discussie verschuift.

Bij minder vlees eten hebben we het graag over smaak, textuur, eiwit en prijs. Allemaal reële dingen.

Maar vlees is niet zomaar een voedingsstof die op mysterieuze wijze in cellofaan is ontstaan.

Er zat een dier aan.

Hoe dat dier leefde doet ertoe. Productie heeft gevolgen voor klimaat, landgebruik en biodiversiteit. Dat hoef je niet te ontkennen omdat je biefstuk lekker vindt; twee gedachten passen prima in één hoofd.

En minder vlees eten hoeft ook niet onmiddellijk je nieuwe identiteit te worden. Morgen één maaltijd iets anders. De week daarna weer vlees.

Ik heb liever honderdduizend mensen die geregeld iets verschuiven dan honderd die alles perfect doen en de rest controleren op doctrinaire zuiverheid.

Elkaar policen helpt vooral de status quo.

Maar volgens mij ligt er nog een ander gesprek onder:

Wat zegt deze keuze over mij?

En misschien nog ongemakkelijker:

Wat denk ik dat andere mensen denken dat deze keuze over mij zegt?

Dat is behoorlijk veel werk voor een burger.

De industrie weet het inmiddels ook

Dat dit niet alleen een academische hobby is, blijkt uit het feit dat de voedselindustrie zelf inmiddels naar dezelfde vraag kijkt.

Schouten Europe, producent van plantaardige vlees- en visalternatieven, publiceerde eind augustus consumenteninzichten over waarom sommige mannen nog twijfelen over plantaardig. Hun samenvatting is opvallend helder: identiteit beïnvloedt de perceptie van een product, mannelijk framen lost de weerstand niet automatisch op en smaak en eetbeleving moeten een grote rol spelen.

Dat gebruik ik hier nadrukkelijk niet als onafhankelijk wetenschappelijk bewijs - een producent van vleesvervangers heeft vrij evident commerciële belangen in de vraag hoe je meer vleesvervangers verkoopt.

Maar als marktsignaal is het wel interessant. De industrie heeft kennelijk inmiddels door dat je geen product verkoopt aan een maag zonder eigenaar.

Mensen eten binnen een cultuur. Met ideeën over gezondheid, klasse, klimaat, dieren en identiteit. En soms blijkbaar met een onzichtbare genderinspecteur naast het koelvak die er van alles van vindt.

Goed nieuws voor de spieren: die controleren je ideologie niet

En voordat de eiwitpolitie arriveert: planten bevatten eiwit.

Een tamelijk vervelend feit voor het verhaal waarin spieren rechtstreeks uit biefstuk zouden worden gebouwd. Kijk bijvoorbeeld naar een bizon. Het grootste landzoogdier van Noord-Amerika kan richting de negenhonderd kilo gaan en eet voornamelijk gras, zegges en andere planten. Berggorilla’s halen grote hoeveelheden eiwit uit bladeren en andere plantaardige voeding.

Het is gewoon een grote en heldere reminder dat eiwit niet door een koe wordt uitgevonden. En voor mensen hebben we gelukkig ook betere voorbeelden.

Vegan bodybuilder Puru Schout vertelde vorige maand bij Radio 1 dat hij zijn beste bodybuildingresultaten juist behaalde nadat hij volledig plantaardig ging eten; voedingswetenschapper Jaap Seidell benadrukte daarbij dat de benodigde eiwitten ook uit planten kunnen komen.

Patrik Baboumian won in 2011 de titel Germany’s Strongest Man en werd datzelfde jaar vegan. Twee jaar later liep hij tien meter met 555,2 kilo op zijn schouders; een officieel Guinness-record. Guinness vermeldt er zelf bij dat hij als vegan met die recordpoging wilde laten zien dat mannen geen vlees nodig hebben om sterk te zijn. Een halve ton. Geen steak nodig.

En dan Lewis Hamilton.

Hij eet sinds 2017 plantaardig en rijdt nog steeds op het hoogste niveau in de Formule 1. Een sport waarin coureurs bij hard remmen tot rond de 160 kilo kracht op het rempedaal zetten terwijl hun lichaam tot ongeveer 6G verwerkt. Daar moet je enorm fit en krachtig voor zijn. Hamilton vertelde dit jaar dat zijn eiwitrijke maaltijden onder meer bestaan uit tofu, quinoa, kikkererwten en edamame.

Dat is absoluut geen pleidooi om nu ineens tofu als SUPER MANNELIJK te gaan verkopen met vlammen en een monstertruck ernaast.

Dan doen we namelijk exact hetzelfde kunstje opnieuw. Het punt is veel simpeler:

spierkracht heeft geen gendercertificaat nodig.

En menselijke trainingsstudies laten inderdaad zien dat een goed samengestelde plantaardige voeding met voldoende eiwit spiergroei en krachttraining prima kan ondersteunen.

Klimaat en dieren

Het zou makkelijk zijn om hier een stuk van te maken waarin vleeseters het morele probleem zijn en de oplossing bestaat uit een boodschappenlijstje met betere keuzes.

Dat wil ik niet en dat vind ik ook niet.

Ten eerste omdat eten ingewikkeld is. Prijs, beschikbaarheid, traditie, smaak, gezondheid, tijd, kennis, gezinssamenstelling, cultuur en nog een boel andere zaken doen allemaal mee.

Ten tweede omdat individuele schaamte een buitengewoon handige manier is om systeemvragen klein te houden. Dat mechanisme kennen we inmiddels. Jij krijgt een opdracht; de omgeving waarin je kiest blijft grotendeels zoals hij was.

Maar de andere kant is óók waar: vlees is niet alleen een amusant cultureel symbool waar sociologen gezellig tegenaan kunnen tikken.

Er zat een dier aan. En productie heeft materiële gevolgen.

Als we om redenen van klimaat, landgebruik, gezondheid of dierenwelzijn maatschappelijk minder afhankelijk willen worden van dierlijke consumptie, dan is het simpelweg niet genoeg om te zeggen dat consumenten ‘rationeel’ een andere keuze moeten maken.

De Food Policy-studie uit 2026 concludeert juist dat gender en gendergerelateerde identiteit relevant kunnen zijn voor de bereidheid vleesconsumptie te verminderen; mannen in de onderzochte steekproef hadden een sterkere vleeseter-identiteit en waren minder bereid hun consumptie terug te brengen. De auteurs stellen expliciet dat beleid rekening zou moeten houden met zulke identiteitsmechanismen. Want wie identiteit negeert, ontwerpt beleid voor een mens die alleen in spreadsheets bestaat.

Dat betekent niet dat de overheid volgend jaar een folder moet drukken met:

Al zou ik die wel bewaren.

Het betekent wel dat identiteit onderdeel is van de voedselomgeving.

En als commerciële partijen jarenlang succesvol betekenis rond eten kunnen bouwen, is het een beetje vreemd om vervolgens te doen alsof beleid alleen een voedingswaardetabel hoeft neer te leggen en de mens daar verder volledig rationeel naast gaat staan. Zo werkt het niet.

Zelfde systeem, andere temperatuur:

Kijk, daar is de cirkel weer

En zo komen we weer terug bij die NRC-kop. Mannen eten meer vlees. Dat is echt.

Maar tussen ‘mannen eten meer vlees’ en ‘vlees hoort blijkbaar bij mannen’ zit een hele wereld.

Een wereld waarin vlees eeuwenlang en vandaag opnieuw met status, kracht en mannelijkheid wordt verbonden. Waar reclame die associaties gebruikt. Waar mannen zelf die beelden aannemen, afwijzen, bijstellen en opnieuw betekenis geven. Tot in den treure toe.

Waar mannen die plantaardig eten blijkbaar soms te maken krijgen met het idee dat ze iets van mannelijkheid moeten inleveren. Bij andere mannen. Experimenteel onderzoek laat zien dat een bedreigd gevoel van mannelijkheid voedselkeuzes kan beïnvloeden.

Een plantaardige burger kan dus gewoon via verpakking en vormgeving weer ‘mannelijk’ gemaakt worden omdat we kennelijk liever de burger verbouwen dan het idee dat eten een geslacht nodig heeft. Gelukkig maar voor de mannen!

En daarna kijken we naar de cijfers. Mannen eten meer vlees. Zie je wel? Natuurlijk. De cirkel is weer rond, jippie!

En hier begint het me dus écht te irriteren. Ik ben ook maar een mens.

Want wat probeert al die mannelijkheid nou eigenlijk voortdurend te beschermen?

Steeds opnieuw hetzelfde alarm: pas op, dit ding komt gevaarlijk dicht bij iets wat wij als vrouwelijk hebben gecodeerd.

En dát is het smerigste stukje van de grap.

Want ‘vrouwelijk’ staat hier blijkbaar niet gewoon gezellig naast ‘mannelijk’ als gelijkwaardige tweede smaak.

Het kan statusverlies betekenen.

Anders hoef je er niet zo hard van weg. Toch?

Het betekent wel dat ik wil weten waarom een gerecht ineens minder aantrekkelijk wordt zodra het als minder mannelijk geldt. En waarom dat effect duidelijk veel sterker is bij mensen met meer vijandig seksistische overtuigingen.

Waarom is te vrouwelijk überhaupt een risico?

Waarom moet je aantonen dat je nog ‘man genoeg’ bent?

Wie deelt daar punten voor uit? Wie trekt ze weer in? Wat ís mannelijkheid eigenlijk? Vraag het vijf mensen en je krijgt waarschijnlijk zes definities.

En vooral: als vrouwelijkheid werkelijk gelijkwaardig is, waarom gedraagt iedereen zich hier dan alsof je status verliest zodra je er iets te dichtbij komt?

Precarious manhood wordt zo bijna komisch letterlijk: mannelijkheid als status die verdiend, zichtbaar gemaakt en opnieuw bevestigd moet worden.

Eet vlees als je dat graag wilt. Ik hou ook van dingen waarvoor ik geen evolutionaire verklaring nodig heb. Het probleem begint wanneer een voorkeur bewijs wordt van wie jij bént; en die identiteit vervolgens de voorkeur tegen verandering moet beschermen.

Dan verdedig je niet alleen je avondeten. Dan verdedig je jezelf.

En ineens is een vegaburger geen alternatief meer maar een bedreiging. Een hele persoon bedreigd door lunch.

Dus nogmaals, for the people in the back: En dan vrouwen te emotioneel noemen.

Waar de fuck is de logica?

Als je mannelijkheid niet bestand is tegen linzen, zijn linzen volgens mij niet het kwetsbaarste onderdeel van dit verhaal.

Een man die vlees eet, is een man. Een man die geen vlees eet, verrassend genoeg ook.

De jacht is grotendeels uitbesteed. Hopelijk mag het toneelstuk inmiddels ook gewoon naar huis.

Nog niet binnen?
Gratis inschrijven = nieuwe PARELS én direct de extra’s onder ieder stuk.

Subscribe now

Bronnen & verder lezen

Nederlandse vleesconsumptie
CBS — Hoe vaak eten mensen vlees bij de hoofdmaaltijd?

39 studies over mannelijkheid, vlees en veg*nism
Velzeboer et al. (2024) — Masculinity, Meat, and Vegnism: A Scoping Review*

Precarious manhood
Vandello, Bosson et al. (2008) — Precarious manhood
De vijf studies beschrijven manhood juist als een sociale status die voortdurende bevestiging vraagt.

Food Instagram / masculine meat capital / culinary meat gaze
Vrijsen, Dhoest, Van Bauwel & De Backer (2025) — From grill to gram

Hoe jonge mannen die Instagrambeelden zelf lezen
Vrijsen (2026) — Beefed-up feeds

105 Vlaamse voedseladvertenties
Vrijsen et al. (2025) — Feeding masculine norms: Representations of (non-) meat and masculinities in food advertising

Plant-based label, mannelijkheid en hostile sexism
Salmen, Faber, Krings & Dhont — Masculinity Perceptions and Hostile Sexism Shape Evaluations of Plant-Based Meat Alternatives

Masculinity threat, vegan eten en mannelijk lettertype
Men, masculinity, and veganism: Experimental insights and branding solutions to foster sustainable food choices
De studie vond masculinity-threat-effecten én hogere aankoopintentie bij een masculien gecodeerd font.

Larven, orgaanvlees en masculinity threat
Poswistak-Jazwiecka, Gollwitzer & Byrka (2026) — Steak is not the only meat
Drie studies over rood vlees, eetbare larven en orgaanvlees.

Culturele en morele dreiging door veganisme
Bağcı et al. (2026) — Resistance to veganism: Threat perceptions and negative stereotyping may undermine intentions to reduce meat consumption among meat-eaters

Gender, vleeseteridentiteit en beleid
Understanding the influence of gender, masculinity, and femininity on attitudes and behaviours around meat consumption — Food Policy (2026)
(Mannen toonden een sterkere meat-eater identity en minder bereidheid tot vermindering; auteurs benadrukken relevantie voor beleid.)

Marktsignaal uit de plantaardige industrie
Schouten Europe — Waarom mannen soms twijfelen over plantaardig

Bizon: grootte en plantaardig dieet
U.S. National Park Service — Basic Facts: Bison

Gorilla’s en plantaardig eiwit
Rothman, Raubenheimer & Chapman — Nutritional geometry: gorillas prioritize non-protein energy while consuming surplus protein

Vegan bodybuilding — Nederlands voorbeeld
NPO Radio 1 — Vlees eten is mannelijk? Vegan bodybuilder Puru Schout bewijst het tegendeel

Patrik Baboumian — 555,2 kg
Guinness World Records — Heaviest yoke carry travelling 10 m

Lewis Hamilton — huidige voeding
EatingWell — recent interview met Hamilton over routine en eiwitrijke vegan maaltijden

Fysieke belasting Formule 1
Formula 1 — How to train like an F1 driver

Plantaardige eiwitten en krachttraining
Hevia-Larraín et al. (2021) — High-Protein Plant-Based Diet Versus a Protein-Matched Omnivorous Diet

Vegan versus omnivoor: spierproteïnesynthese en hypertrofie
Monteyne et al. (2023) — Vegan and Omnivorous High Protein Diets Support Comparable Daily Myofibrillar Protein Synthesis Rates and Skeletal Muscle Hypertrophy in Young Adults

Veehouderij, klimaat, land en biodiversiteit
FAO — Livestock and the environment

NIVEA MEN — Nederland
NIVEA Nederland — MEN-assortiment
Momenteel 70 producten. Kopen maar ;)

Pink tax — Nederlands voorbeeld
Nieuwsuur — Pink tax: waarom een scheermes voor vrouwen duurder is dan voor mannen

Een vibrator heeft één eigenschap die ik in bed zeer waardeer: geen ego.

Twee centimeter naar links blijkt beter? Prima. Toch dat andere standje? Ook goed. Geen stilte waarin iemand zich afvraagt of het voorgaande kwartier officieel als onvoldoende is beoordeeld, geen diplomatie en vooral geen gekrenkte onderbroek die daarna óók nog emotionele nazorg nodig heeft.

Je probeert iets en je lichaam antwoordt. Soms buitengewoon enthousiast en soms met de seksuele equivalent van een leeg Word-document. Allebei informatie.

Ik dacht eerst dat ik daarom een stuk over seksspeeltjes ging schrijven. Maar spelen begint natuurlijk helemaal niet bij iets wat zoemt, zuigt, trilt of via bluetooth ineens onvindbaar blijkt. Het begint bij iets veel leukers: het idee dat seks niet al vóór je begint precies hoeft te weten waar ze heen moet.

In LUST (deel 1 van deze serie) schreef ik over de blik die mee naar bed gaat, over jezelf tegelijk voelen én bekijken. SPELEN begint één stap verder. Niet met de nieuwe opdracht om nu perfect te weten wat je wilt, maar met een veel leukere vraag:

waar ben je nieuwsgierig naar?

Een fantasie hoeft helemaal nergens heen

Soms begint spelen helemaal niet met iets doen, maar met iets vertellen. Een fantasie die maanden of jaren probleemloos alleen in jouw hoofd woonde, ligt ineens tussen jou en iemand anders in. Die ander weet het nu. Jij weet dat diegene het weet. Alleen dat kan de temperatuur al behoorlijk veranderen.

Misschien is het een plek waar het nét spannender voelt omdat de mogelijkheid bestaat dat je betrapt wordt. Misschien windt controle je op, of juist het idee die even uit handen te geven. Misschien fantaseer je over iets waar je in werkelijkheid werkelijk geen behoefte aan hebt, en werkt het juist zo goed omdat het daar veilig in je hoofd kan blijven. Ik vind dat een behoorlijk bevrijdend onderdeel van volwassen seksualiteit: niet ieder verlangen hoeft na ontdekking onmiddellijk van concept naar projectplan.

Onderzoek naar het delen van seksuele fantasieën past daar mooi bij. Mensen die een fantasie níét hadden gedeeld, verwachtten relatief vaak een negatievere reactie dan mensen achteraf rapporteerden wanneer ze het wél hadden verteld. Openheid zelf kan dus al iets doen, zeker wanneer de ander warm en nieuwsgierig reageert.

En dat vind ik misschien nog leuker dan de fantasie uitvoeren. Dat iets wat vijf minuten geleden alleen van jou was nu tussen twee mensen in hangt. Misschien doe je er later iets mee. Misschien nooit. Misschien blijkt de ontzettend geile scène in je hoofd in werkelijkheid vooral te bestaan uit te veel knieën en een buitengewoon onhandige hoek en lig je uiteindelijk te lachen.

Ook geslaagd.

Een fantasie is geen bekentenis en ook geen contract. Vandaag geil, morgen totaal niet geïnteresseerd en volgende maand ineens weer wel zijn gewoon geldige uitkomsten. We hebben een merkwaardige neiging om na iedere seksuele ontdekking meteen een klein vlaggetje te willen planten — kijk, dit ben ik dus — terwijl seksualiteit net als de rest van een mens voortdurend in beweging kan zijn.

Spelen kan bovendien al ver vóór bed beginnen. Een andere plek, samen iets doen wat jullie allebei uit de routine haalt, iemand die je al jaren kent ineens in een nieuwe rol zien: een mooi paper over self-expansion laat zien dat nieuwe, verbredende ervaringen samen kunnen hangen met verlangen en seksuele tevredenheid. Ik vind dat een stuk aantrekkelijker dan het cliché dat een langdurige relatie vanzelf langzaam beige wordt. Soms hoef je helemaal geen nieuwe persoon; soms is het al spannend om iemand die je door en door kent even niet helemaal te herkennen.

En voor het geval we denken dat seks met jezelf vanzelf buiten al die culturele scripts valt: ook daar bestaat een flinke kloof. In de Nederlandse Monitor Seksuele Gezondheid had 85 procent van de mannen en 70 procent van de vrouwen de afgelopen zes maanden gemasturbeerd. Op zichzelf niet eens zo’n wereld van verschil. Maar wekelijks? 51 procent tegenover 17 procent. Onder jongeren die ervaring hebben met masturbatie zie je hetzelfde patroon terug: jongens doen het veel vaker dan meiden.

Dat bewijst natuurlijk niet waar het verschil vandaan komt. Maar ik vind het wel fascinerend dat de kloof niet verdwijnt zodra er letterlijk niemand anders in bed ligt. Dat is hoe internalisatie werkt: op een gegeven moment hoeft niemand de norm nog hardop uit te delen, omdat we zelf al hebben geleerd wat belangrijk, normaal, gênant of überhaupt voor óns bedoeld zou zijn. Dat is geen individuele tekortkoming, dat is ongeveer het hele succes van een culturele norm. En precies daarom vind ik spelen zo interessant: zodra je een spelregel als spelregel herkent, blijkt hij ineens een stuk minder natuurwet. Win-win-win.

Freud heeft hier ook weer een hoop ellende achtergelaten

Dat spelen überhaupt bevrijdend kan voelen, heeft natuurlijk ook te maken met het speelveld waarin je je bevindt.

Het dominante heteroseksuele seksuele script is behoorlijk overzichtelijk. Er is voorspel, daarna begint de ‘echte’ seks (lees: penetratieseks), dus penetratie vormt het centrum en een heleboel handelingen die voor degene met een clitoris minstens zo relevant of veel relevanter kunnen zijn krijgen de status van extraatje. Top.

Een penis heet geen hulpmiddel. Een hand is geen accessoire. Een tong wordt zelden verkocht als speelse toevoeging voor stellen die hun routine willen doorbreken.

Een vibrator noemen we wel seksspeeltje.

Prima woord, maar die onderliggende rangorde komt natuurlijk niet uit de lucht vallen.

Onze grote vriend Sigmund Freud hielp begin twintigste eeuw een seksuele hiërarchie grootmaken waarin clitorale seksualiteit bij meisjes (!!) hoorde en een volwassen vrouw haar erotische centrum naar de vagina hoorde te verplaatsen. Het vaginale orgasme werd daarmee niet alleen een andere lichamelijke ervaring, maar een teken van psychologische volwassenheid; wie voor orgasme clitorale stimulatie nodig had kon vervolgens als seksueel onrijp of problematisch worden gelezen. Daar lag geen empirisch bewijs onder. Color me surprised…

Dus ja, Fuck Freud.

Anne Koedt maakte er eind jaren zestig en in haar beroemde essay uit 1970 ‘Myth of The Vaginal Orgasm’ op heerlijke, en terechte wijze, korte metten mee. Waarom zouden we beginnen bij wat vrouwen volgens een theorie behoren te voelen, wanneer we ook gewoon naar anatomie kunnen kijken? Veel logischer zou je denken toch? Haar essay werd toen dus ook een belangrijk feministisch antwoord op een seksueel model waarin penetratie automatisch mannelijke én vrouwelijke bevrediging zou dienen.

En het wrange is dat de wetenschap inmiddels veel ingewikkelder en interessanter blijkt dan Freuds keurige en infantiele laddertje.

De clitoris is niet alleen dat zichtbare kleine deel bovenaan de vulva. Ze heeft een glans, lichaam en crura die verder doorlopen; daarnaast zijn er vestibulaire zwellichamen en andere omliggende structuren die bij opwinding betrokken zijn. Er bestaat nog steeds discussie over precieze terminologie en over hoe verschillende structuren samenwerken bij orgasmes die tijdens penetratie worden ervaren.

En voor de duidelijkheid: dit was niet omdat niemand wist hoe de clitoris eruitzag. De kennis bestond. Ze werd alleen niet doorgegeven. Dat is absoluut geen neutraal kennisgat.

En kennis hierover is nu dus nog steeds bepaald niet vanzelfsprekend. Schandalig vind ik dat. In onderzoek onder heteroseksuele volwassenen werd gemiddeld slechts de helft van negen vragen over de clitoris goed beantwoord. Meer clitorale kennis hing bij vrouwen samen met meer seksueel plezier en orgasme, mede doordat mensen minder sterk vasthielden aan gendered sexual scripts. Met andere woorden: anatomie kennen helpt, maar vooral wanneer je vervolgens ook bereid bent de oude spelregels niet als natuurwet te behandelen.

We leerden hoe seks hoorde te gaan voordat we behoorlijk leerden hoe lichamen werken

We kunnen onszelf zien als gidsland (en dat doen we dan ook maar al te graag!) maar onze seksuele vorming loopt behoorlijk achter op de seksuele werkelijkheid van jongeren. In Seks onder je 25e beschreef 64 procent van de jongens de eerste vaginale seks als fijn. Bij meiden was dat 28 procent. Driekwart van de meiden had bij die eerste keer pijn. Met de laatste sekspartner kreeg 85 procent van de jongens meestal of altijd een orgasme, tegenover 49 procent van de meiden. Het mooie en vaak inzichtelijke, voor mij in ieder geval, in dit soort cijfers is dat het de scheve verhoudingen zo mooi blootlegt.

Wat ik bij zulke cijfers vaak voor mezelf doe, is de genders omdraaien. Stel dat 64 procent van de meiden de eerste penetratieseks fijn noemt en maar 28 procent van de jongens. Dat driekwart van de jongens daarbij pijn heeft en jongens vervolgens veel minder vaak klaarkomen. Zouden we dat rustig beschrijven als nou ja, zo verschillen mannen en vrouwen nu eenmaal? Ik betwijfel het.

Het is natuurlijk geen wetenschappelijke methode, maar wel een verdomd handige sanity check voor wat we blijkbaar normaal zijn gaan vinden.

Dat onderzoek gebruikt expliciet de categorieën jongens en meiden; dat maakt seks natuurlijk niet binair en zegt evenmin dat iedere jongere heteroseksuele penis-in-vagina-seks heeft. Dus het is ook nog eens heel beperkt.

Minstens zo vreemd als die verschillen zelf vind ik hoe gemakkelijk we ze als een gegeven behandelen. Alsof seks voor meiden nou eenmaal wat vaker pijn doet en wat minder vaak eindigt in veel plezier. Een biologisch weertype: jammer joh, bewolking met kans op penetratie.

Maar opwinding is lichamelijk. Doorbloeding, erectiel weefsel, zenuwen, lubricatie, context, stimulatie — er gebeurt van alles. Dit is precies waarom goede kennis ertoe doet. Niet zodat meiden nóg beter leren hoe zij hun eigen achterstand moeten repareren, maar omdat we kunnen stoppen een cultureel verschil te behandelen alsof het natuur is.

En dan blijkt in 2026 dat weliswaar op 93 procent van de middelbare scholen iets gebeurt aan relationele en seksuele vorming, maar dat seksueel plezier juist tot de onderwerpen behoort die relatief weinig worden behandeld.

Dat vind ik echt niet een gezellige lacune.

We leren jonge mensen wel hoe seks mis kan gaan en zijn vervolgens verbaasd wanneer gelijkwaardig plezier niet vanzelf uit de lucht komt vallen.

Nog scherper: we hebben meisjes generaties lang verantwoordelijk gemaakt voor de gevolgen van seks, terwijl jongens opvallend makkelijk konden opgroeien zonder dezelfde verantwoordelijkheid voor de kwaliteit ervan.

Zij moest niet zwanger raken, geen soa oplopen, háár reputatie bewaken, gevaar herkennen, op tijd nee zeggen en duidelijk genoeg communiceren. En wanneer de seks later weinig voor haar bleek te doen, kwam ergens rond volwassenheid het advies dat ze misschien haar lichaam wat beter moest leren kennen. Yep.

We kunnen jongeren meer meegeven dan ‘je gaat zwanger worden en dood’

Wie leeftijdsgerichte kennis over lichamen, grenzen en relaties consequent verkoopt als het ‘seksualiseren’ van kinderen, mag wat mij betreft eerst uitleggen waarom onwetendheid veiliger zou zijn. Dat is ze niet.

En precies daarom ben ik zo klaar met de paniek rond seksuele voorlichting en de Week van de Lentekriebels. Inmiddels gebeurt dit ieder jaar weer, bizar. En nee, we zijn hier als Nederland niet “klaar” mee: nog deze zomer vroegen Rutgers, de Nationaal Rapporteur en andere organisaties om de nieuwe onderwijsdoelen juist verder aan te scherpen op seksueel geweld en ongelijkwaardige genderpatronen.

In 2026 ging die week op basisscholen over respect, gelijkwaardigheid, grenzen en bijvoorbeeld leren vragen of iemand een knuffel wil of liever een high five. De WHO is ondertussen behoorlijk ondubbelzinnig: goede, leeftijdsgerichte comprehensive sexuality education zet jongeren niet aan tot eerder of meer seks; de evidence wijst juist op betere kennis, veiliger keuzes en in sommige situaties later beginnen. De eerste jaren gaan bovendien over lichamen, gevoelens, relaties, respect, privacy en consent, niet eens over seksuele handelingen. En het is gewoon voor het gros van de mensen een deel van het leven, een deel van opgroeien, dus waarom zou je niet zo goed mogelijk geinformeerd moeten zijn? Voor mij komt dit uiteindelijk steeds weer terug bij controle. Daar schrijf ik vaker over.

Bepaalde mensen hoeven echt geen eigen biologie te gaan verzinnen omdat het woord seksualiteit ongemakkelijk voelt.

Het woord onschuld vind ik in deze discussie sowieso fascinerend. Wat beschermen we precies wanneer een kind de juiste woorden voor zijn eigen lichaam niet kent? Hoe vertel je dat iemand iets deed wat niet mocht als je niet eens geleerd hebt hoe dat lichaamsdeel heet? Hoe herken je een grens wanneer volwassenen rond seksualiteit vooral ongemak, stilte en geheimzinnigheid hebben georganiseerd?

Onwetendheid is geen bescherming. Ze maakt kinderen afhankelijker van degene die de informatie wél levert. En dat kunnen ouders en docenten zijn, maar net zo makkelijk porno, TikTok, vrienden of iemand met heel andere bedoelingen.

Daarom hoort relationele en seksuele vorming thuis én op school thuis. Niet ondanks het feit dat ouders belangrijk zijn, maar juist omdat kinderen verschillende ouders, huizen, kennis en veilige plekken hebben. Goede, leeftijdsgerichte seksuele vorming vergroot seksuele activiteit niet; de WHO concludeert juist dat goede programma’s kennis verbeteren en risico’s verminderen.

En plezier hoort daar niet als frivool hoofdstukje achteraan. Wie alleen leert hoe seks mis kan gaan, krijgt letterlijk een halve handleiding. Als je weet dat iets prettig, veilig en wederzijds hóórt te zijn, heb je ook een referentiekader wanneer het dat niet is.

Ik wil meisjes niet alleen leren hoe ze zichzelf tegen seks ‘moeten beschermen’, en daarbij totaal voorbijgaan aan hun eigen seksuele verlangens en behoeftes. Want dat is dan precies wat er vaak gebeurt natuurlijk.

Het is alsof hun rol vooral bestaat uit risico beperken en schade voorkomen. Ik wil dat ze weten dat hun eigen ervaring ertoe doet en dat plezier óók van hen is. En ik wil dat jongens net zo goed leren dat seksualiteit niet bestaat uit doorgaan totdat iemand bezwaar maakt.

Waarom zouden we bij bijna alles wat jongeren leren wél willen dat ze weten hoe een gezonde, fijne versie eruitziet, maar bij seks genoegen nemen met een lijst rampen die ze moeten vermijden?

Mean Girls was satire. Soms voelt Coach Carr akelig weinig gedateerd →

Als er iemand anders meespeelt

Dit stuk gaat over spelen met jezelf of met anderen, maar zodra er iemand anders meedoet wordt nieuwsgierigheid natuurlijk gedeeld werk.

In LUST ging het uitgebreid over wie in heteroseksuele seks wiens plezier eigenlijk nastreeft, en hoeveel van het reparatiewerk vervolgens opnieuw bij vrouwen belandt. Dat punt ga ik hier niet nog eens helemaal overdoen. De korte versie: goede seks vraagt twee kanten op nieuwsgierigheid. Niemand hoeft tegelijk te genieten, instructies te geven én het ego naast zich te managen.

Overigens zijn toys inmiddels helemaal niet zo'n exotische toevoeging aan partnerseks als de marketing soms doet vermoeden. In de Nederlandse Monitor Seksuele Gezondheid gebruikte één op de vijf volwassenen een seksspeeltje met de laatste sekspartner; onder 25- tot 39-jarigen was dat ongeveer één op de vier. We zijn blijkbaar allang wat meer aan het spelen dan we wellicht van elkaar vermoeden.

Waar ik hier veel meer zin in heb, is het leuke gedeelte. Hoe spannend kan het zijn wanneer iemand werkelijk nieuwsgierig is naar je antwoord, zonder dat er meteen iets gerepareerd hoeft te worden? Een toy erbij, iemand die een fantasie hardop zegt, de controle anders verdelen, iets proberen waar jullie allebei om moeten lachen of juist ontdekken dat het heel stil wordt omdat niemand wil dat er nu ook maar één millimeter verandert.

Dat hoeft geen spectaculaire seksuele innovatie te zijn. Soms is spelen gewoon iemand met wie je al honderd keer in bed hebt gelegen ineens iets horen zeggen wat die nooit eerder heeft gezegd. Dat er weer iets te ontdekken valt. Aan de ander, aan jezelf, aan wat er tussen jullie gebeurt.

Het erotische is geen frivoliteit

Seksuoloog Emily Nagoski noemt het in haar werk heel simpel: pleasure is the measure. Het gaat niet over hoe vaak je spontaan zin hebt, niet hoeveel orgasmes je scoort en zeker niet of je seksleven eruitziet zoals een seksleven volgens iemand anders hoort te zien. De veel interessantere vraag is of je leuk vindt wat je aan het doen bent. Dat klinkt bijna kinderlijk eenvoudig, wat vermoedelijk verklaart waarom we er een complete industrie van adviezen omheen hebben weten te bouwen.

En dit is waar Audre Lorde mij wederom tijdens het lezen ineens weer te binnen schoot.

In Uses of the Erotic schreef ze over het erotische als bron van gevoel, kennis en macht die veel verder reikt dan porno of een seksuele handeling. Het interessante daaraan voor SPELEN is niet dat ieder orgasme nu politiek werk moet verrichten, maar dat plezier je iets kan leren voordat je het intellectueel helemaal hebt uitgelegd.

Dat is precies waarom ik steeds terugkom bij die simpele lichamelijke reactie waarmee dit stuk begon.

Dit voelt lekker. Dit niet. Hier wil ik blijven. Hier word ik nieuwsgierig van. Hier dacht ik jarenlang dat ik van hoorde te genieten en eigenlijk gebeurt er bar weinig.

Plezier is geen perfect orakel en een lichamelijke reactie is nooit automatisch consent, maar plezier mag, met klem, wél informatie zijn.

En dat vind ik veel radicaler dan de nieuwe opdracht dat iedereen seksueel avontuurlijk moet worden.

Want spelen kan betekenen dat je iets totaal nieuws probeert. Het kan net zo goed betekenen dat je eindelijk stopt met iets wat al vijftien jaar automatisch op het programma staat.

Meer mogelijkheden betekent niet meer moeten.

SPELEN

Spelen hoeft geen resultaat op te leveren. Misschien vind ik daarom spelen uiteindelijk een veel fijner woord dan ontdekken. Ontdekken suggereert dat er ergens één definitieve seksuele waarheid over jezelf verstopt ligt die je na voldoende zelfkennis eindelijk kunt opgraven. Spelen geeft veel meer ruimte. Je kunt iets heerlijk vinden, het volgende maand vergeten, een fantasie hardop zeggen zonder hem ooit uit te voeren of juist ontdekken dat iets wat je jarenlang als bijzaak behandelde eigenlijk het hele feest was.

LUST vroeg hoe je kunt horen wat je zelf verlangt wanneer je zo goed hebt geleerd jezelf door andermans ogen te bekijken. Ik dacht aanvankelijk dat SPELEN daarom moest vragen: wat wil ik dan werkelijk? Maar zelfs daarin hoor ik alweer iemand met een werkboek aankomen.

Ik vind deze vraag veel leuker:

Waar ben ik nieuwsgierig naar?

Misschien weet je het antwoord al. Misschien pas wanneer je begint. Misschien verandert het morgen. Dat is geen gebrek aan zelfkennis; dat is mens zijn. Lekker van het één in het ander vallen.

Seksuele vrijheid hoeft niet te betekenen dat je eindelijk precies weet wie je bent en welk repertoire daarbij hoort. Misschien betekent het vooral dat er genoeg kennis, veiligheid, wederkerigheid en ruimte is om elkaar, en jezelf, nog te kunnen verrassen.

Zullen we kijken wat er gebeurt?

Spelen maar.

Nog één kleine PAREL na het spelen ✦

Voor abonnees: mijn persoonlijke nawoord + de drie beste rabbit holes uit dit stuk — Audre Lorde, Gillian Andersons erotische fantasieënproject en een prachtig persoonlijk stuk over fantasie in een lange relatie.

Schrijf je gratis in; dan lees je hieronder meteen door én krijg je nieuwe PARELS voortaan rechtstreeks.

En nog een PS: wil je meer weten van de series hier? Welke er zijn en wat er nog gaat komen? Check dan even de PARELS Series-page.

Op de foto boven dit stuk sta ik in een enorm landschap met twee zwarte veren in mijn handen. Ik zie eruit alsof ik zojuist de bewoonde wereld heb afgezworen en voortaan uitsluitend op intuïtie, frisse lucht en vulkanisch gesteente zal leven.

Dat is niet gebeurd.

Ik heb jarenlang een hele inefficiënte relatie met social media gehad: ik postte helemaal niet zo veel en wist het toch een behoorlijk deel van mijn aandacht te laten innemen. Als er een prijs bestaat voor maximale mentale ruis uit minimale output halen, wil ik niet opscheppen, maar ik maakte kans.

Ik was vooral een gluurder. Nog steeds wel, op Instagram bijvoorbeeld. Ik vind het leuk om af en toe mensen die ik ken voorbij te zien komen en mezelf bij vriendinnen in een Story terug te zien als we weer eens op boevenpad waren, maar zelf posten? Nauwelijks behoefte aan.

En áls ik iets plaatste, was zelfs dat zelden zo achteloos als het van buitenaf leek. Eerst de foto. Dan toch die andere. Tekst erbij. Of niks. Was dit überhaupt leuk genoeg om te delen? Waarom dacht ik hier inmiddels al zo lang over na?

En zodra het erop stond begon natuurlijk de tweede helft van het werk.

Toch nog even kijken. Wie had het gezien?

Ik ben natuurlijk geen influencer. Ik observeer veel liever. Toch bleek ik uitstekend in staat een onbetaalde socialmedia-afdeling in mijn eigen hoofd te huisvesten.

Het vreemdste was misschien dat die afdeling ook werkte wanneer ik helemaal niets plaatste. Een etentje kon gewoon een etentje zijn en ergens aan de rand van het beeld alvast een foto. Een mooie plek was een mooie plek en tegelijk een mogelijke Story. Een halve gedachte kon nog bezig zijn een gedachte te worden en toch al even langs het interne keuringsbureau komen waar iemand blijkbaar beoordeelde of er misschien iets mee kon.

Niet voortdurend. Niet dramatisch. Juist daarom duurde het zo lang voordat ik doorhad dat ik het vermoeiend vond. Andere mensen leken er veel meer tijd en stress aan kwijt te zijn, dus bij mij viel het blijkbaar wel mee.

Dacht ik. Ondertussen keek ik best veel.

Na een tijdje nauwelijks op Instagram te zijn geweest logde ik weer eens in en kreeg ik binnen een paar swipes ongeveer de volledige moderne contentindustrie over me heen. Eerst diepe, rauwe emoties en teksten over vertragen en ‘vrouwelijke energie’, een moment later biologische wol, yoghurt, fucking smeerkaas en een gesponsorde vakantie. Kinderen erbij. Alles in dezelfde intieme stem.

Ik zat ernaar te kijken alsof het kanaal halverwege de uitzending van genre was veranderd.

De reclame zelf is trouwens óók een onderwerp. Wat me écht steeds meer begon tegen te staan was dat alles materiaal leek te worden. Het leven van iemand. Jezelf verkopen. Tegen welke prijs? Heb je het zelf nog door? Dat dacht ik steeds vaker.

Het beeld van dancing monkeys liet me niet meer los. Nog één trucje, nog één onthulling, nog één intiem detail, want het vorige is inmiddels alweer gewoon geworden.

Soms zie je iemand bijna live in het eigen format veranderen. En dan denk ik echt: waar houdt de persoon op en begint het merk?

Ik vind dat oprecht heftig. Dystopisch zelfs.

Heel persoonlijk verdriet. Spiritualiteit. Een huwelijk. Kinderen. Rust. Nieuwe kinderkledingmerken. Supplementen. Activia.

En het probleem met een publiek dat gewend raakt aan intensiteit is natuurlijk dat je volgende openbaring ook weer iets moet doen.

Verdriet heeft online ook een soort inflatie.

Kwetsbaar wordt rauw, rauw wordt rock bottom en daarna volgt gelukkig de transformatie.

Maar jubel heeft precies hetzelfde probleem. Blij wordt dolgelukkig, dolgelukkig wordt nog nooit zo gelukkig geweest en vóór je het weet heeft iemand op dinsdag eindelijk begrepen hoe het hele leven voor iedereen werkt. Jippie!

Lijkt me wel een uitermate lastig format, want woensdag moet je daar natuurlijk weer overheen. Ad infinitum.

Als je gisteren je diepste waarheid ooit hebt gevonden, heb je vandaag gewoon een productieprobleem.

En even serieus: als ik werkelijk ergens zit te huilen, is mijn eerste gedachte niet waar staat mijn statief?

Als ik eerst mijn statief pak, het kader bepaal, de camera aanzet en daarna weer ga zitten huilen, is er in ieder geval méér gaande dan alleen verdriet. Ik heb trouwens ook niet zo’n driepoot maar dat is besides the point.

Dat betekent niet automatisch dat de tranen nep zijn. Iemand kan oprecht verdrietig zijn en tegelijkertijd besluiten dat verdriet te filmen. Mensen zijn ingewikkeld genoeg om meerdere dingen tegelijk te doen. Sure. Maar onschuldig is het vaak niet.

Want zodra die camera staat gebeurt er wel degelijk iets extra’s. Je bent verdrietig én je kijkt naar jezelf die verdrietig is. Je kiest een kader, een moment, misschien een take. Je weet dat anderen dit straks gaan zien. Misschien een tweede take nu die tranen toch stromen?

Er verschijnt een tweede blik naast je daadwerkelijke ervaring.

En dát vind ik uiteindelijk heel veel interessanter dan de eeuwige internetvraag of iemand ‘authentiek’ is.

Wat gebeurt er met een echte ervaring zodra ze óók als verhaal voor een publiek moet functioneren? Performen zelfs.

Want als gisteren kwetsbaar was, moet vandaag misschien rauw zijn. Als vorig jaar een journey was, kan dit jaar moeilijk eindigen met: nou ja, gaat eigenlijk wel prima.

Op een gegeven moment concurreer je niet alleen met andere mensen om aandacht.

Je concurreert ook met je eigen vorige aflevering.

En ondertussen gebeurde er met gewone dagen helemaal niets.

Die weigeren namelijk koppig een verhaallijn te krijgen. Je werkt, vergeet waarom je naar boven liep, leest zeven pagina’s van een boek, zoekt vervolgens iets op wat daar zijdelings in werd genoemd en bent twintig minuten later volkomen onnodig deskundig op een terrein waarvan je die ochtend het bestaan nog niet kende. Je eet iets wat prima was, ergert je tien minuten aan iemand en een uur later ben je het alweer vergeten.

Geen catharsis. Niemand heeft iets geheeld. Er is gewoon een dag geweest.

Heerlijk. De leven.

Het vervelende voor mijn hele analyse is natuurlijk dat ik zelf ook gewoon een mens ben.

Ik heb de irritante gewoonte om aan een stuk te beginnen over de hypocrisie van ándere mensen en mezelf vervolgens ergens halverwege in de heel hard tegen te komen. Dan zit ik daar ineens, naast het bewijsstuk waar ik vijf minuten eerder nog bijzonder tevreden mee was.

Mensen hè. Blijk ik er zelf ook één. Irritant.

Op een gegeven moment dacht ik dus dat ik helemaal klaar was met social media. Of in ieder geval met het soort social media waar ik tot dan toe vooral rondhing. Lekker gluurde. Ik stopte grotendeels met Meta, voelde me daar ongeveer drie seconden principieel over en ging verder met mijn leven.

En toen vond ik Substack. Lekker bezig!

Ik schrijf inmiddels notes. Ik reageer, restack, publiceer stukken. Ik vind het superleuk. En inmiddels weet ik ook zelfs dat followers en subscribers blijkbaar twee verschillende categorieën mensen zijn. Kennis die ik een paar maanden geleden uitstekend niet bezat.

Er zijn grenzen aan persoonlijke ontwikkeling.

In juni schreef ik dit nog:

Kijk mij gaan. Blijkbaar was mijn bezwaar niet per se groei.

Ik wilde alleen nog weten waarvoor.

En laat ik hier meteen iets oplossen wat op Substack zelf kennelijk nog niet overal is doorgedrongen: Substack is social media.

Er loopt hier een verrassend grote groep mensen rond die met grote stelligheid vertelt dat ze ‘van social media af’ zijn. Que?

Dit staat dan ook in een Note. Aan hun followers.

Waarop mensen vervolgens liken, reageren en restacken.

Ik vind dat prachtig. Het is ongeveer alsof je in de kroeg aankondigt dat je gestopt bent met uitgaan.

Substack is social media. Het heeft alleen langere alinea’s en veel mensen die Hannah Arendt hebben gelezen. Tenminste, dat vertelt het algoritme mij. Het algoritme wordt daar niet minder algoritmisch van.

Ik zeg dit als iemand die actief participeert en oprecht blij wordt wanneer iets ineens buiten mijn eigen kring belandt. Ik sta hier bepaald niet boven.

Ik ben dus niet ontsnapt. En toch voelt het voor mij anders. Gek hoe dat werkt he.

Dat vind ik eigenlijk het boeiendste gedeelte, juist omdat ik nog steeds niet precies weet waarom.

Maar, en dit is het rare, dit is de eerste keer in mijn leven dat ik social media echt leuk vind. Niet nuttig. Niet noodzakelijk voor mijn werk.

Gewoon leuk. Dat is nieuw.

Een deel zit waarschijnlijk in iets heel simpels: ik hou verschrikkelijk veel van lezen en sinds kort ook schrijven. Hier kom ik mensen vaak tegen doordat ze een onderwerp hebben. Iemand weet ineens absurd veel over voedselgeschiedenis, architectuur, moederschap, romans, economie, seks, tuinen, ziekte, technologie of een vergeten vrouw uit 1847 en voor ik het weet ben ik twintig minuten verder en wil ik weten waarom ik hier nooit eerder iets over heb gehoord.

Misschien bestaat dit alles al veel langer en zie ik ze nu pas, maar het voelt alsof ik er steeds meer tegenkom. En daar word ik echt blij van! Namen beginnen terug te keren. Mensen reageren bij elkaar. Iemand restackt iets waardoor je een schrijver ontdekt waar je anders nooit terecht was gekomen. Een gesprek duikt drie dagen later ergens anders weer op.

Het voelt, ironisch genoeg, socialer.

En er zijn meerdere snelheden mogelijk. Iemand kan drie regels schrijven over een onhandige opmerking en een week later vijfduizend woorden over de verzorgingsstaat publiceren. Een grap hoeft niet eerst een thought-leadershipstrategie te krijgen (hallo LinkedIn! Jou mag ik ook echt niet).

Dit past nogal goed bij hoe mijn eigen hoofd werkt.

Ik heb nog nooit ‘even iets opgezocht’. Nou ja, met de manosphere was ik redelijk snel klaar; ik steek mijn tijd liever in vrouwen, mannen zijn inmiddels uitvoerig gedocumenteerd. Maar verder wordt vaak één vraag drie zijpaden, een paper, een etymologie, een interview uit 2009 en voor ik het weet zit ik in een rabbit hole.

PARELS is voor een groot deel gewoon wat er gebeurt wanneer ik zo’n rabbit hole niet meer wegklik.

Ik schrijf omdat ik wil weten hoe iets zit en merk onderweg vaak pas wat ik er eigenlijk van vind, of waarom ik iets überhaupt op die manier zie. Daarna wil ik natuurlijk weten of ik daar ook een fatsoenlijke onderbouwing voor kan vinden. Soms verandert mijn mening onderweg. Dat vind ik misschien nog wel het leukste.

Ik schreef over vrouwelijke lust en kwam een interne cameraman tegen die blijkbaar gezellig mee in bed lag. Ik wilde begrijpen waarom sommige mensen zo overtuigend klinken wanneer ze zeggen dat ze gewoon ‘de beste’ kiezen en eindigde bij de vraag wie in hemelsnaam de rekenmachine had ingesteld. Ik keek Crazy Ex-Girlfriend omdat ik de serie grappig vind en stond vervolgens ineens met één been in de geschiedenis van hysterie. * Daarover trouwens later veel meer: in oktober begin ik hier een drieluik over vrouwelijke geneeskunde en psychiatrie. Die geschiedenis is zó krankzinnig dat ik mezelf nu al moet tegenhouden om niet meteen af te slaan.

Vorige week had ik meningen over mos op beton.

Deze week over Alexandria Ocasio-Cortez. (Go girl!)

Eerder deze week had ik me eindelijk voorgenomen weer met mijn 2-uur wandelen per dag routine te beginnen, ging ik totaal lomp door mijn enkel en wist ik dat kunststukje bovendien helemaal solo uit te voeren terwijl ik gewoon opstond van een bankje in mijn tuin. Lekker schrijven dan maar met pootje omhoog.

Een leven kan blijkbaar meerdere genres tegelijk verdragen.

Misschien is dat uiteindelijk wat ik hier teruggevonden heb: niet een zuiverder internet, maar een plek waar mijn nieuwsgierigheid iets vaker vóór mijn verpakking komt.

Daarmee wil ik Substack absoluut niet tot een digitale natuurtuin verklaren waar algoritmen tussen de wilde bloemen dartelen en niemand ooit naar bereik kijkt. Nee.

Ook hier kun je jezelf uitstekend gek maken met groei. Er zijn genoeg accounts die precies vertellen welke openingszin converteert en hoeveel keer per week een mens zich idealiter aan zijn medemens moet vertonen — opvallend vaak behoorlijk grote accounts trouwens.

En natuurlijk wil ik zelf ook groeien. Ik vind het fantastisch als een Note ineens bij mensen terechtkomt die nog nooit van mij hebben gehoord. Maar ondertussen gebeurt er iets wat ik leuker vind: namen gaan terugkomen, mensen zetten me op een ander spoor, iemand laat me iets zien wat ik anders gemist had.

Hier voelt schrijven daardoor vaker als het gevolg van nieuwsgierigheid. Ik werk iets voor mezelf uit en kom onderweg meestal met betere vragen terug dan waarmee ik begon. Leren en van mening mogen veranderen is misschien gewoon mijn echte hobby.

Soms wordt een mok waar ik medelijden mee heb vervolgens drie regels op internet, omdat ik blijkbaar gevoelens heb voor dingen die niet eens leven.

HEER-LUK.

Dat is misschien wel het stukje dat ik kwijt was. De mogelijkheid dat iets interessant, mooi, irritant, grappig of verdrietig kan zijn zonder dat het onmiddellijk een volgende functie krijgt.

We zijn daar trouwens als cultuur überhaupt nogal goed in geworden. Rust kan tegenwoordig van alles worden voordat iemand daadwerkelijk een uur op de bank heeft gelegen. Je moet het wél echt verdienen! En er wat voor over hebben!

Ik schreef ooit over healing omdat ik me begon af te vragen wanneer herstellen iets werd waar je aantoonbaar beter in kon worden. Bizar is het.

En toen kwam ik deze week een versie tegen waarin die reflex ineens een stuk minder onschuldig werd.

Ik las deze week op Substack een behoorlijk verontrustend stuk van Margarit Davtian over Nicole LePera, online beter bekend als The Holistic Psychologist. Davtian schrijft vanuit de nogal interessante positie van iemand die er zelf ooit vol in zat: ze volgde LePera vroeg, ging naar een live sessie, sloot zich aan bij haar betaalde SelfHealers Circle en beschrijft heel overtuigend waarom die wereld aanvankelijk juist zo aantrekkelijk was.

Ze voelde zich gezien.

En dat is belangrijk. Davtian schrijft later namelijk ook dat niet alles onzin was. Sommige dingen hielpen haar daadwerkelijk; de community die ze vond was echt. Precies dát maakte het overtuigend. Als alles vanaf dag één aantoonbare bullshit was geweest, was dit een veel minder interessant verhaal.

Iets hoeft niet nep te zijn om je alsnog een systeem in te trekken.

LePera bood taal voor ervaringen waarvoor mensen vaak nog geen taal hadden. Trauma. Hypervigilantie. Het zenuwstelsel. Coping. Patronen uit je jeugd. Grenzen. Dingen die iemand werkelijk kunnen helpen om iets aan zichzelf te begrijpen.

Alleen beschrijft Davtian hoe die taal op een gegeven moment steeds meer een compleet verklaringsmodel werd. Een kader waarin bijna alles opnieuw betekenis kreeg: je verdriet, je woede, je relaties, jij, jij, jij!

Zij noemt dat epistemic control. Ik schreef eerder al over epistemische arrogantie en dit was weer een andere variant waar ik nog geen woord voor had. En zoals dat nogal vaak bij mij gaat: zodra ik ergens taal voor krijg, zie ik het ineens overal.

Het mechanisme is subtiel. Iemand vertelt je niet alleen wat je moet doen, maar levert alvast het verhaal waarmee jij leert begrijpen wat jouw eigen ervaring betekent.

Je bent niet gewoon verdrietig; het is een traumarespons. Je woede wordt een attachment wound. Je relatie een patroon. En als je na al dat werk nog steeds vastloopt, ligt de volgende opdracht alweer klaar: nóg meer werk aan jezelf.

Pull yourself up by your bootstraps, maar dan met journaling.

En natuurlijk eventueel een cursus.

En ergens wordt het moeilijk om buiten dat systeem nog iets te ervaren zonder het meteen door dezelfde vertaallaag te halen.

Dat is voor mij een veel interessantere vorm van invloed dan een influencer die toevallig te vaak haar tranen filmt. Want zodra iemand niet alleen laat zien hoe zij leeft, maar óók een model aanbiedt waarmee jij leert verklaren waarom jij voelt wat jij voelt, verandert content langzaam in autoriteit.

Als daar vervolgens boeken, memberships, cursussen en een commerciële wereld omheen staan, wordt persoonlijke groei ook gewoon een businessmodel.

Davtian beschrijft bovendien hoe ze juist begon af te haken toen de wereld buiten die healingwereld steeds nadrukkelijker haar kamer binnenkwam (pandemie, racisme, oorlog, geweld) en daar binnen het model nauwelijks plaats voor bleek. De route bleef naar binnen lopen; individuele healing als weg naar collectieve healing.

Dat herken ik maar al te goed.

Laf noem ik dat.

Als alles met alles verbonden is totdat het over racisme, oorlog of macht gaat, blijkt ‘holistisch’ ineens een verrassend klein woord.

Niet omdat naar binnen kijken waardeloos is. Natuurlijk niet.

Maar sommige dingen gebeuren daadwerkelijk buiten jou.

Soms ben je niet ontregeld omdat je nog een inner child-oefening moet doen. Soms is je huur te hoog. Soms is je werk kut georganiseerd. Vaak is een systeem racistisch en/of seksistisch. Soms is iemand gewoon een lul.

Het lijkt me vrij essentieel dat we die mogelijkheden beschikbaar houden.

En Davtians belangrijkste punt vind ik daarom niet eens dat een beroemde wellnesspersoon misschien hypocriet is. Mensen zijn hypocriet. Ik ben ongeveer drie alinea’s verwijderd van mijn eigen bewijs daarvoor.

Het veel interessantere gevaar zit in de vraag: wie krijgt te bepalen wat jouw ervaring betekent?

Dat is nogal intiem terrein om uit te besteden aan iemand die je kent van je telefoon.

Als je zin hebt om dit konijnenhol veel verder in te gaan: lees onderstaande stuk.

Conscious Revolution

Maybe it’s time to unfollow @the.holistic.psychologist

Imagine this: it’s May of 2019. You’re scrolling on Instagram and a post stops you dead. It’s one of those posts where your thumb stays suspended in the air…

Read more

21 days ago · 940 likes · 210 comments · Margarit Davtian

En daar kwam ik dus weer uit bij dezelfde reflex waarmee dit hele verhaal begon. Een ervaring krijgt razendsnel een uitleg, een functie, een projectplan.

Misschien was dat uiteindelijk het vermoeiendste. Niet één kwaadaardige app, niet een generatie narcisten die plotseling vergeten was hoe gevoelens werken en ook geen eenvoudige oorlog tussen Instagram slecht en Substack goed.

Gewoon het gevoel dat alles alvast een volgende functie kon krijgen.

Een mening werd positionering. Een moment materiaal. Een hobby content. Verdriet kreeg een verhaallijn. Jubel een vervolgseizoen.

Zelfs stoppen met social media blijkt overigens uitstekend bruikbaar voor een artikel over social media.

Ik hoor het zelf ook.

Wat ik terug wilde was blijkbaar geen leven zonder social media. Ik wilde iets veel kleiners: meer zeggenschap over mijn eigen aandacht. Over wáár ik kijk. Wat ik deel. Welke gedachte nog een paar dagen half mag zijn. Wat gewoon van mij blijft.

En vooral over wanneer ik mezelf alvast door de ogen van een publiek begin te bekijken. Oef. Spectatoring. Daar vond ik toevallig al iets van.

Ik doe nu meer met social media dan ooit tevoren: ik schrijf, reageer, restack, like en wat dies meer zij.

Dat is de hele paradox.

Vroeger liep de mogelijke blik van een publiek vaker vóór mij uit. Nu komt het publiek vaker later.

En soms komt er iets op mijn pad en denk ik daarna: hier wil ik iets mee.

Ik wilde dus helemaal niet verdwijnen van social media.

Ik wilde weer iets hebben vóórdat ik het deelde.

En zelf bepalen wanneer het een verhaal werd.

Een dinsdag mocht gewoon dinsdag blijven.

Helaas.

Ik haat dinsdagen.

Nieuw? Begin bij Raquel's Edit - een kleine selectie stukken die ongeveer laat zien waar je beland bent.

‘Don’t be weird about this.’

Alexandria Ocasio-Cortez kijkt in haar telefoon, zet een naald tegen haar buik en dient zichzelf de eerste hormonen toe voor het invriezen van haar eicellen. Ze is zesendertig, zit inmiddels bijna acht jaar in het Amerikaanse Congres en weet heel goed wat er gebeurt zodra een bekende vrouw iets over haar lichaam openbaar maakt. Toch neemt ze haar volgers mee door het proces. Juist omdat het volgens haar belangrijk is dat leiders over dit soort dingen praten, zeker met werkende vrouwen voor wie vruchtbaarheid, tijd, geld en carrière helemaal niet netjes na elkaar komen.

En ja hoor. Iedereen werd er weird over.

Niet alleen over eicellen of vruchtbaarheid. Haar leeftijd kwam voorbij, haar carrière, haar mogelijke kinderwens en natuurlijk 2028, want AOC wordt inmiddels serieus genoemd als iemand die ooit voor de Senaat of het presidentschap zou kunnen gaan. Zelf houdt ze die opties open.

Ik moest meteen denken aan een ander filmpje van haar.

Het is november 2018. Ocasio-Cortez is negenentwintig en nog niet eens beëdigd wanneer bijna vierduizend mensen op Instagram naar haar kijken terwijl ze zwartebonensoep maakt. Ze draagt een donker Teamsters-shirt, snijdt chipotlepepers en beantwoordt ondertussen vragen over marihuana, een federale banengarantie en wie de Speaker of The House zou moeten worden.

Op papier hebben een pan soep en ingevroren eicellen niet zoveel met elkaar te maken. Bij haar wel degelijk.

Ze heeft een opvallend talent om iets waar veel afstand, jargon, schaamte of politiek theater omheen is gebouwd terug te brengen tot menselijke afmetingen. Niet kleiner dan het is, niet simpeler, wel dichterbij. Alsof ze een groot instituut even optilt en laat zien dat er onder die marmeren sokkel gewoon mensen zitten die regels maken.

Dat vind ik veel interessanter dan het woord authentiek, waar inmiddels ongeveer alles mee wordt verkocht wat toevallig niet in een studio gefilmd lijkt.

We zijn afstand namelijk nogal eens gaan verwarren met gezag. Politieke macht hoort blijkbaar thuis in gebouwen waar je de weg niet kent, in zinnen met vier bijzinnen en bij mensen die op televisie heel lang kunnen praten zonder per ongeluk een antwoord te geven. Het pak helpt. De vlag ook. Een afkorting die niemand buiten de commissie begrijpt doet wonderen.

AOC arriveerde in Washington en begon haar volgers juist de gangen te laten zien. Ze filmde procedures, haar appartement, eten, muziek, de praktische onhandigheid van nieuw zijn in het Congres. Ze wilde, zei ze destijds, de overheid menselijker maken.

Daarmee verdween de complexiteit van politiek natuurlijk niet. Dat hoeft ook helemaal niet.

Maar ingewikkeld en onbegrijpelijk zijn twee verschillende dingen.

En voor de duidelijkheid: dat is niet alleen charisma of socialemediatalent. Ocasio-Cortez is gewoon een bijzonder scherpe, analytische denker. Ze studeerde cum laude af in internationale betrekkingen en economie, en wie haar in hoorzittingen ziet werken, ziet hoe snel ze een ingewikkeld dossier kan terugbrengen tot een paar vragen waar iemand ineens veel moeilijker omheen kan praten. Macht leesbaar maken is óók denkwerk.

Dat vind ik dus echt indrukwekkend: ingewikkeld genoeg kunnen denken om het daarna helder te durven zeggen.

Het is een verschil waar macht nogal bij gebaat kan zijn dat we het vergeten.

Ocasio-Cortez kende bovendien meer dan één kant van die macht. Haar moeder kwam uit Puerto Rico en werkte onder meer als huishoudelijk werker, haar vader runde een klein bedrijf. Na zijn dood kwam het gezin financieel onder druk te staan en werkte AOC onder meer als bartender en serveerster. Toen ze in 2018 Joe Crowley versloeg, een gevestigde Democraat die al sinds 1999 in het Huis zat, lag het sprookje voor het oprapen: bartender werkt zich omhoog naar het Congres.

Daar heb ik niet zoveel mee. Juist omdat dit de uitzondering op de regel is, bewijst het het sprookje niet.

Het bewijst namelijk niet dat iedereen gewoon hard genoeg zijn best moet doen en dan vanzelf in Washington eindigt. Dat is hetzelfde meritocratische sprookje dat we vaker vertellen, alleen dit keer met rode lippenstift.

Interessanter is dat zij een hypotheek, een salaris, zorg en werk niet alleen kende als onderwerpen uit een beleidsnotitie. Ze wist hoe beleid eruitziet nadat het het Capitool heeft verlaten en op iemands keukentafel belandt.

Misschien verklaart dat een deel van haar behoefte om de moeilijke kamer minder mysterieus te maken.

Alleen bleek al snel dat zij zelf in die kamer nooit zo neutraal gelezen zou worden als veel mensen die haar voorgingen. Naturally…

In 2019 zei Donald Trump dat vier Democratische congresvrouwen van kleur, onder wie AOC, maar terug moesten gaan naar de landen waar ze vandaan kwamen. Ocasio-Cortez was geboren in New York. Drie van de vier vrouwen waren überhaupt in de Verenigde Staten geboren. Het Huis nam daarna een resolutie aan waarin Trumps uitspraken als racistisch werden veroordeeld.

Dat moment zegt iets wat je met alleen het woord seksisme mist.

Een witte politicus kan zijn land keihard bekritiseren en nog steeds vanzelfsprekend tot dat land behoren. Bij een vrouw van kleur kan kritiek ineens gebruikt worden om de aanwezigheid van de spreker zelf ter discussie te stellen.

Niet alleen: ben jij wel competent genoeg voor deze kamer?

Maar juist: van wie denk jij eigenlijk dat deze kamer is?

Dat verschil verdwijnt niet doordat iemand verkiezingen wint.

En daar bovenop ligt nog de oude, taaie, superscheve meetlat voor vrouwen met macht. Hoe boos mag je klinken zonder hysterisch te worden? Hoe verzorgd zonder ijdel te lijken? Hoe ambitieus zonder verdacht ambitieus te zijn? Hoe toegankelijk zonder dat toegankelijkheid wordt gelezen als gebrek aan statuur?

Een man met macht heeft een pak. Een vrouw met macht heeft een outfit, een look. En zelfs die rode lip is bij haar niet zomaar decoratie. Bij haar beëdiging combineerde ze rode lipstick met gouden hoops als knipoog naar Sonia Sotomayor, die voor haar benoemingshoorzittingen ooit het advies kreeg neutralere nagellak te dragen om minder aandacht te trekken. Sotomayor hield haar rood. AOC hield het ook.

Later noemde ze zelfliefde in een cultuur die vrouwen voortdurend vertelt dat ze niet goed genoeg zijn zelfs een kleine vorm van protest. Ik vind het nogal mooi dat de look waar anderen eindeloos betekenis aan geven, door haarzelf allang betekenis had gekregen.

Kleine sidenote: rood op de lip heeft trouwens een eigen geschiedenis als verzetssymbool. Suffragettes droegen het al demonstratief. Niet omdat lipstick vanzelf feministisch is, maar omdat iets wat als frivool, te vrouwelijk of ongepast wordt weggezet óók bewust kan worden toegeëigend.

Bij AOC werken die meetlatten bovendien niet netjes los van elkaar. Ze wordt niet de ene dag als vrouw bekeken en de volgende als Latina politicus. Jong, vrouw, Latina, afkomstig uit een werkend gezin en openlijk ambitieus komen tegelijk de kamer binnen. Daardoor kan precies hetzelfde gedrag meer betekenissen krijgen dan bij iemand die dichter bij het oude beeld van politieke macht staat. Boosheid wordt karakter. Kleding wordt klasse. Kritiek wordt de vraag of je hier wel hoort. En ambitie wordt, niet in de laatste plaats, een persoonlijkheidstest.

Dat betekent niet dat iedere aanval op haar seksistisch of racistisch is. Het betekent dat zij politiek bedrijft op een veld dat nooit, nunca, neutraal is geweest. De lijnen waren al getrokken in een politieke cultuur waarin wit en mannelijk veel langer als vanzelfsprekende norm golden.

Bij Ocasio-Cortez werd zelfs een oude video waarin ze als student danst ingezet als aanval. Dat is toch niet te doen? Why??? Haar huur, haar kleding en haar lipstick werden materiaal voor verhalen over wat voor soort vrouw (lees: niet mens) zij was en dus kennelijk ook wat voor soort politicus. Dat is niet toevallig. Onderzoek naar politici die buiten de witte mannelijke politieke norm vallen laat zien dat media hun gender of etniciteit veel vaker expliciet maken, terwijl witte mannen makkelijker gewoon als politieke positie of ideologie worden gelezen. De norm, de standaard. De rest is bijzaak en mag blij zijn er überhaupt bij te mogen zijn.

AOC bleek alleen opvallend bedreven in het terugkaatsen van die blik.

Een van mijn favoriete voorbeelden blijft Ted Yoho:

In 2020 sprak het Republikeinse congreslid haar agressief aan op de trappen van het Capitool. Een journalist hoorde hem daarna een seksistische belediging gebruiken. Toen Yoho zich publiek verdedigde, verwees hij onder meer naar het feit dat hij een vrouw en dochters had.

De logica is bekend: ik heb een vrouw en dochters, dus hoe zou ik een probleem met vrouwen kunnen hebben?

Alsof nabijheid tot vrouwen een keurmerk is waarmee seksisme technisch onmogelijk wordt. De onderliggende logica is eigenlijk nog gekker: alsof vrouwen pas als volwaardig mens in beeld komen zodra je kunt zeggen dat ze jouw vrouw, dochter of vriendin zijn.

Wat wil iemand die dit zegt hier nou mee bereiken? Niet wat hij denkt waarschijnlijk.

Ocasio-Cortez gebruikte haar reactie in het Huis niet vooral om uit te leggen hoe gekwetst zij was. Ze ontleedde de verdediging. Een vrouw of dochters hebben maakt iemand niet automatisch fatsoenlijk; vrouwen met waardigheid behandelen wel.

En ineens stond daar geen ingewikkelde politieke controverse meer.

Er lag gewoon een raar bewijsstuk op tafel.

Dat is volgens mij wat ze op haar beste momenten doet. Ze legt de truc uit terwijl hij gebeurt. Laat het in real-time zien.

Dat maakt haar in 2026 misschien nog interessanter dan in 2018, want inmiddels staat ze niet meer alleen buiten tegen de ramen te tikken. Ocasio-Cortez is een van de bekendste Democratische politici van het land. Er wordt over 2028 gesproken en ze hoeft zich niet meer voor te stellen voordat ze een kamer binnenloopt.

En daar ontstaat een nieuwe spanning.

In augustus leende ze op ABC lachend een zin van de New Yorkse politicus Chi Ossé: ‘Woke 1 was crazy.’ Ze werd bevraagd over oude uitspraken van andere democratic socialists en haar bredere punt was simpel: kijk ook naar wat een kandidaat nu zegt.

Natuurlijk volgde onmiddellijk de volgende vraag: schuift AOC naar het midden? Herpositioneert ze zichzelf voor 2028? Is dit strategie?

Misschien. Misschien heeft ze sommige dingen gewoon anders leren zien.

Politici mogen tenslotte van mening veranderen. Sterker nog, het zou behoorlijk zorgelijk zijn als acht jaar nationale politiek helemaal niets met iemands ideeën deed.

Wat me meer interesseert, is hoe snel zo’n verandering bij iemand als AOC ook een karaktertest wordt. De buitenstaander moet radicaal genoeg blijven om te bewijzen dat ze niet is opgeslokt, maar verstandig genoeg worden om te laten zien dat ze kan regeren. Ze moet institutionele macht verwerven zonder ooit te institutioneel te worden, strategisch handelen zonder berekend te lijken en veranderen zonder haar authenticiteit te verliezen.

Dat is een nogal bijzondere opdracht. Onmogelijk zelfs.

Onderzoek naar vrouwen in de politiek beschrijft precies zulke double binds: eigenschappen die nodig zijn om als leider te worden gezien botsen geregeld met verwachtingen over hoe vrouwen zich horen te gedragen, terwijl ook het klassieke gezinsplaatje politieke kosten en verwachtingen anders over vrouwen kan verdelen.

Bij AOC komen daar ras, klasse en leeftijd nog bij. Ze hoeft van mij daarom niet eeuwig de negenentwintigjarige buitenstaander met de Instant Pot te blijven. Ook dat zou uiteindelijk een hokje zijn waarin we haar vastzetten.

En dan zijn daar ineens die eicellen.

Ze had het geld ervoor moeten sparen en vertelde publiek dat haar verzekering de behandeling niet dekte. Wat voor haar een manier is om wat meer ruimte in haar eigen leven te maken, werd vrijwel onmiddellijk onderdeel van verhalen over ambitie, moederschap en haar mogelijke politieke toekomst.

Er zit iets wrangs in. Iets heel naars en donkers.

Een vrouw neemt een medische beslissing om haar toekomstige mogelijkheden groter te maken, en die beslissing wordt vervolgens materiaal waarmee anderen haar mogelijkheden gaan interpreteren. Reproductieve autonomie is voor mij ook dát: niet alleen zelf over je lichaam mogen beslissen, maar ook niet verplicht worden die beslissing voor de buitenwereld te laten bepalen wie je bent, wat je wilt of hoe serieus je ambitie genomen mag worden.

Toch zette zij zelf de camera aan.

Niemand is ons dat verschuldigd. Maar ze deed het wel, ook als voorbeeld om als vrouw de regie te pakken waar dat kan en wat voor jou goed voelt.

En het past bij iets wat ze al vanaf het begin doet. Ze haalt dingen uit de sfeer van het abstracte. Het Congres werd een gebouw met gangen waar iemand de weg moest leren. Seksisme werd een argument dat je uit elkaar kon halen. Fertiliteitszorg werd een injectie, een rekening, een paar weken in een echt leven.

Macht werkt vaak andersom. Die heeft juist baat bij woorden die klinken alsof ze geen menselijke maker meer hebben: procedure, haalbaarheid, traditie, marktwerking, partijdiscipline, realisme.

Dit is nu eenmaal hoe het werkt.

Tot iemand vraagt wie ‘het’ eigenlijk heeft gebouwd.

En ja: ik kijk naar haar op.

Niet omdat ze foutloos is (godzijdank niet!) of omdat ze voor altijd precies dezelfde politicus of mens moet blijven. Dat zou opnieuw een absurd hogere lat zijn.

Ik vind Alexandria Ocasio-Cortez een PAREL omdat ze scherp denkt, publiek durft te leren en macht niet indrukwekkender maakt dan nodig. En omdat ze, juist als vrouw die zelf zo nadrukkelijk wordt bekeken, die blik zo goed en vaak terugdraait naar het systeem dat kijkt.

In 2018 liet ze zien waar de gangen liepen. Nu kent ze de gangen zelf.

De vraag is dus niet of ze buitenstaander genoeg kan blijven. Ik ben veel nieuwsgieriger naar wat ze doet nu ze steeds minder buiten staat: of ze nog steeds aanwijst waar de deuren zitten, waarom sommige mensen er gemakkelijker doorheen komen dan andere en welke menselijke keuze verborgen ligt achter al die dingen die ons als onvermijdelijk worden verkocht.

Ze hoeft de kamer niet af te wijzen om haar leesbaar te blijven maken.

Misschien wordt het juist nu interessant.

Ik ben benieuwd. En ik heb er eerlijk gezegd gewoon veel vertrouwen in dat ze ook van binnenuit blijft aanwijzen waar macht zich verstopt.

Er is iets wonderlijks aan een toelatingsexamen dat gewoon doorgaat nadat de kandidaat de halve examencommissie inmiddels heeft overtroffen.

Sarina Wiegman heeft drie Europese kampioenschappen op rij gewonnen, eerst met Nederland en daarna twee keer met Engeland, en bereikte als eerste voetbalcoach, man of vrouw, vijf opeenvolgende finales van grote internationale toernooien. Dat is zo’n cv waarbij je op een gegeven moment zou verwachten dat de vraag kan zij dit eigenlijk wel? vanzelf plaatsmaakt voor iets als wat weet zij kennelijk over dit vak wat heel veel andere mensen niet weten?

Toch kon afgelopen zomer in Nederland opnieuw volkomen serieus worden besproken of zij geschikt zou zijn om het Nederlands mannenelftal te coachen. Pierre van Hooijdonk vond van niet. Wiegman miste volgens hem ervaring op het allerhoogste niveau in een mannenwereld; daarnaast kwamen de andere dynamiek van het mannenvoetbal en haar vermeende gebrek aan geloofwaardigheid tegenover mannelijke spelers ter sprake. I kid you not. En alsof dat nog niet genoeg was, werd zelfs de culturele achtergrond van sommige spelers erbij gehaald, alsof seksisme vooral een probleem van ándere culturen is, terwijl het hier zojuist keurig als Nederlandse voetbalanalyse werd verpakt.

Dat zinnetje over het hoogste niveau bleef bij mij liggen. Je mag Wiegman uiteraard kritisch beoordelen (graag zelfs, het zou nogal ongezond zijn als iedere succesvolle vrouw voortaan uitsluitend met vioolmuziek, confetti en een staande ovatie benaderd mocht worden) maar omdat het hoogste niveau hier blijkbaar synoniem is met de mannenwereld. Haar ervaring is enorm; alleen bevindt die ervaring zich in een vakje dat we ooit als afwijking hebben ingericht. Mannenvoetbal kan simpelweg voetbal zijn terwijl vrouwenvoetbal zijn bijvoeglijk naamwoord houdt, en voor je het weet zit de hiërarchie al in de grammatica voordat iemand überhaupt een inhoudelijk argument heeft hoeven geven.

Het wordt nog merkwaardiger wanneer je de redenering omdraait. Het Nederlands vrouwenelftal werd tot 2024 gecoacht door Andries Jonker; de Oranje-hockeyvrouwen staan op dit moment onder leiding van Raoul Ehren, de volleybalvrouwen van Felix Koslowski en de handbalvrouwen van Henrik Signell. In de tenniswereld is het al decennialang volkomen normaal dat mannelijke coaches met vrouwelijke topspelers de wereld rondreizen. Kennelijk kunnen mannen dus probleemloos leidinggeven aan vrouwen zonder vooraf eerst een paar jaar in de mysterieuze vrouwenwereld te moeten acclimatiseren. En dan laten we de goed gedocumenteerde geschiedenis van seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik in de sport nog buiten beschouwing. Want opmerkelijk genoeg heeft dát nooit geleid tot een algemene geschiktheidstest voor mannelijke coaches in vrouwenomgevingen. De man blijft individu. Bij de vrouw wordt haar sekse categorie.

Als mannen en vrouwen werkelijk zo fundamenteel verschillen dat de ene groep de andere niet geloofwaardig kan leiden, zou die redenering twee kanten op moeten werken.

Dat doet hij niet.

Dus gaat dit niet simpelweg over verschil.

Het gaat over welke kant we als vanzelfsprekend bovenaan hebben gezet.

In mijn Note van juli noemde ik het nog wat minder netjes: call it what it is.

Goor seksisme. Netjes verpakt.

Onder een bericht dat ik over deze discussie schreef, verscheen vervolgens een vraag die op het eerste gezicht keurig klonk:

Maar wat zegt Sarina er zelf eigenlijk over?

Wiegman had daar trouwens eerder al een antwoord op gegeven. Ze zei al in 2023 dat ze het vreemd vindt dat voetbal nog steeds de vraag stelt of een vrouw een mannenteam kan coachen terwijl vrouwen in allerlei andere sectoren hoge posities bekleden, en dat zij denkt dat een vrouw dat prima kan. Haar eigen aandacht lag op dat moment eenvoudig bij haar huidige werk. Ze heeft bovendien zelf al binnen het Nederlandse professionele mannenvoetbal gewerkt bij Sparta Rotterdam.

Alleen is wat Wiegman persoonlijk met haar volgende baan wil voor de vraag die ik stelde eigenlijk volkomen irrelevant. Het punt was niet haar carrièreplanning, maar het feit dat haar geschiktheid vooraf al ter discussie werd gesteld met een criterium dat uitsluitend ontstaat doordat zij een vrouw is: zij mist ervaring in een mannenwereld. Haar resultaten vormen het probleem niet; haar sekse wordt het probleem.

Hebben we het haar wel gevraagd? klinkt vervolgens als een heel zorgvuldige vraag, maar het is hier een wisseltruc. De seksistische diskwalificatie verdwijnt uit het midden van het gesprek en de vrouw die ermee wordt geconfronteerd wordt er zelf voor gezet, alsof een scheve meetlat pas een probleem wordt wanneer zij persoonlijk verklaart dat ze er last van heeft. Wil Wiegman die baan niet, dan wordt het seksisme kennelijk minder relevant; wil ze hem wel, dan kan onmiddellijk de volgende toelatingsronde beginnen over de kleedkamer, haar stijl, de spelers, hun achtergrond, hun gevoelens en hun bereidheid haar gezag te accepteren.

Dat is niet neutraal en ook niet bijzonder redelijk. Je verplaatst de vraag van het criterium dat haar uitsluit naar de vrouw die wordt uitgesloten.

Nog mooier wordt het wanneer je dát benoemt en vervolgens jouw scherpte het nieuwe probleem wordt. Eerst verdwijnt de seksistische handeling uit beeld, daarna moet degene die hem terug in beeld zet uitleggen waarom ze dat niet vriendelijker deed, terwijl degene die de discussie verschoof zich gekwetst kan voelen omdat die verschuiving wordt aangewezen.

Dat gekwetste gevoel mag werkelijk bestaan. Het maakt de analyse niet onredelijk.

Redelijkheid die begint bij een ongelijke uitgangspositie wordt niet neutraal omdat iedereen rustig praat.

Dat is ongeveer waar dit derde deel van Patriarchy begint.

Niet bij een klein legertje ouderwetse mannen dat openlijk roept dat vrouwen ergens niet thuishoren (die versie maakt het gewoon makkelijk, want je weet tenminste waar het hek staat) maar bij een veel taaier mechanisme waarin een bestaande norm zichzelf kan presenteren als kwaliteit, professionaliteit, realisme, smaak, objectiviteit, verbinding, bewijs, ervaring, merit, draagvlak of gezond verstand. En waarna de mensen die hem reproduceren helemaal niet meer hoeven te denken dat zij een patriarchale poort bewaken. En dat denken doen ze dan ook niet.

Ze bewaken immers iets veel respectabelers.

Ze zijn gewoon redelijk.

Toen de poort tenminste nog een bordje had

Vrouwenvoetbal is voor dit verhaal irritant bruikbaar omdat de poort hier ooit nauwelijks een metafoor was. De Engelse voetbalbond FA verklaarde in december 1921 voetbal “quite unsuitable for females” en verbood vrouwenwedstrijden op de terreinen van aangesloten clubs. Dit juist in een periode waarin het vrouwenvoetbal enorme aantallen toeschouwers trok. Vrouwen bleven voetballen, maar werden tientallen jaren naar kleinere velden en parken geduwd.

Dat soort gatekeeping is in ieder geval administratief overzichtelijk. Er bestaat een regel, je weet ongeveer wie hem heeft gemaakt en de deur is zichtbaar dicht. Wanneer iemand later beweert dat er helemaal geen uitsluiting was, kun je desgewenst de notulen uit het archief trekken.

Veel interessanter wordt het wanneer niemand meer hoeft op te schrijven dat vrouwen ongeschikt zijn, omdat de definitie van geschikt zelf genoeg geschiedenis bevat om het selectiewerk over te nemen.

Onderzoek noemt zulke patronen masculine defaults: eigenschappen, gedragingen en verwachtingen die historisch sterker met mannen verbonden raakten en vervolgens niet meer als mannelijk, maar als standaard, normaal, neutraal of noodzakelijk werden gelezen.

Een organisatie hoeft leiderschap nergens mannelijk te noemen wanneer executive presence toevallig sterk lijkt op de mensen die er al tientallen jaren bovenaan zitten. Een carrièrepad hoeft niemand formeel uit te sluiten wanneer de ideale werknemer permanent beschikbaar moet zijn, gemakkelijk lange dagen maakt, zich zonder onderbrekingen door een loopbaan beweegt, tot laat kan vergaderen, veel kan reizen en kennelijk een privéleven bezit dat zich opvallend behulpzaam om betaald werk heen vouwt.

Daar zit bovendien een nog fundamentelere aanname onder: onze zogenaamd abstracte standaardmens is helemaal niet zo abstract.

Onderzoek naar de ideal worker norm beschrijft hoe organisaties lange tijd zijn ingericht rond een werknemer voor wie betaald werk de eerste verantwoordelijkheid kan zijn. Recenter onderzoek maakt de impliciete biografie daarvan expliciet en beschrijft die ideale werknemer als wit, mannelijk, middenklasse en able-bodied; waarbij andere analyses daar ook cisgender en heteroseksualiteit aan toevoegen. Dat betekent vanzelfsprekend niet dat iedere witte heteroseksuele man rijk, machtig of zonder problemen is. Het betekent wel dat sommige lichamen en levens veel minder vaak eerst hoeven uit te leggen waarom zij afwijken van degene voor wie de omgeving oorspronkelijk is ontworpen.

De standaardmens bestaat niet. Hij is vooral degene voor wie de wereld het minst vaak om uitleg vraagt.

Dat schreef ik hier eerder over en eigenlijk zit de hele truc daarin. De ongemarkeerde mens heeft niet géén gender, ras, seksualiteit, lichaam of klasse; sommige van die kenmerken zijn alleen zo lang als uitgangspunt in onze instituties ingebouwd dat ze veel minder vaak als kenmerken verschijnen. In veel westerse instituties lijkt die nulmeting verdacht vaak op de witte, cisgender, heteroseksuele, able-bodied man: degene wiens identiteit het minst vaak als identiteit hoeft te worden benoemd.

De norm heeft dus niet minder identiteit.

De norm hoeft haar identiteit alleen minder vaak uit te leggen.

Dat verschil is enorm.

Want zodra één mens jarenlang ongemarkeerd voor mens mag doorgaan, krijgt iedereen die verder van die positie afstaat vanzelf een bijvoeglijk naamwoord.

De vrouw. De zwarte werknemer. De queer kandidaat. De gehandicapte collega. De migrant. De moeder.

De standaard zelf houdt ondertussen wonderlijk weinig identiteit over. Die ís gewoon zo.

Daarom is de norm ook zo lastig te zien: hij ervaart zichzelf niet als perspectief. Hij ervaart zichzelf als vertrekpunt.

En precies daar kan iemand progressief, links, feministisch of volkomen overtuigd van gelijkheid zijn en tóch vanuit dezelfde oude nulmeting blijven redeneren. Dat is de crux. Je kunt de uitkomst van een systeem willen veranderen zonder te merken dat je het uitgangspunt nog steeds intact laat.

Dat is misschien wel de hardnekkigste versie.

De film Be a Lady They Said zo goed omdat die eindeloze tegenstrijdigheid daarin bijna fysiek voelbaar wordt: wees sexy maar niet ordinair, dun maar niet te dun, krachtig maar niet intimiderend, onafhankelijk maar toch aantrekkelijk genoeg binnen precies dezelfde blik die je geacht wordt te negeren.

Psychologen Alice Eagly en Steven Karau beschreven met hun role congruity theory waarom die meetlat voor vrouwelijke leiders zo makkelijk dubbel wordt. Eigenschappen die traditioneel met leiderschap worden verbonden (autoriteit, daadkracht, ambitie, dominantie) sluiten cultureel gemakkelijker aan op het stereotype van een man. Een vrouw kan daardoor eerst minder vanzelfsprekend als leider worden gezien en daarna, zodra ze precies dat gedrag vertoont, juist harder worden afgerekend omdat ze minder voldoet aan wat een vrouw geacht wordt te zijn.

Daaronder zit iets nog fundamentelers: we kunnen vrouwen formeel gelijkwaardig verklaren terwijl vrouwelijkheid zelf cultureel nog steeds status kan verlagen. Een man vernederen door hem een meisje, wijf, hysterisch of onder de plak te noemen werkt alleen omdat iedereen de rangorde al begrijpt. Bij meisjes is het veel meer geaccepteerd ze in blauwe kleertjes te kleden dan kleine jongetjes geheel in het roze.

Je hoeft vrouwen vervolgens nergens te vertellen dat ze zich mannelijker moeten gedragen; consequent belonen wat professioneel, krachtig of leiderschap heet doet veel subtieler hetzelfde werk.

Nieuw onderzoek naar wat de auteurs de competence shield noemen maakt die double bind nog interessanter. Wanneer de competentie van een vrouwelijke leider onmiskenbaar vaststaat, neemt de sociale straf voor dominant gedrag af. Bij hoge waargenomen competentie verdween in de studies het verschil tussen dominante mannelijke en vrouwelijke leiders. Dat kun je als goed nieuws lezen, maar onder die uitkomst zit ook een nogal absurd toelatingseisje verstopt: een vrouw kan kennelijk eerst extra bewijs van haar competentie nodig hebben voordat gedrag dat bij leiderschap hoort ook bij háár gewoon als leiderschap wordt geïnterpreteerd. De lat ligt dus vele malen hoger.

Sarina Wiegman heeft inmiddels ongeveer een competence shield ter grootte van Wembley bij elkaar gewonnen.

En het examen loopt gewoon door.

Nog drie keuringsloketten die zichzelf hartstikke redelijk vinden

De eerste stond hierboven al pontificaal bij de voetbalpoort. Sinds ik aan dit stuk begon, kwam ik nog drie varianten bijna in realtime tegen. Ik maak de mensen erachter bewust grotendeels onherkenbaar, omdat het mij niet om vier individuele boosdoeners gaat maar om de manier waarop dezelfde historische norm via heel verschillende soorten redelijkheid opnieuw binnenkomt.

Gatekeeping is hier geen persoonlijkheidsdiagnose. Het is een mechanisme: het moment waarop de bestaande norm bepaalt welk argument toegang krijgt, welke ervaring als bewijs telt, wie zich moet aanpassen, welk ongemak gewicht krijgt en welke vraag überhaupt nog relevant wordt gevonden.

1. Het keuringsloket waar ieder systeem eindigt bij ‘bij ons thuis gaat het anders’

Een andere variant zag ik in mijn discussie over arbeidstijd, waarin ik niet probeerde te bewijzen dat één specifieke kortere werkweek universeel de beste oplossing is, maar veel fundamenteler wilde onderzoeken waarom we betaald werk als eerste in een dag en week vastzetten en al het andere leven daar vervolgens omheen proberen te proppen.

Als we tóch praten over minder betaalde uren, waarom onderzoeken we dan niet wat vijf kortere werkdagen doen in plaats van vier traditionele dagen? School, mantelzorg, eten, kinderen, huishouden en ander noodzakelijk werk hebben namelijk de vervelende gewoonte zich niet uitsluitend op vrijdag voor te doen.

Sophie van Gool schreef recent vanuit een andere hoek heel interessant over dezelfde vraag wat we eigenlijk als waardevol werk behandelen.

Sophie van Gool

Wat heeft waarde?

‘De wereld op zijn kop.’ Zo reageerde een lezer toen ik onlangs in een column me afvroeg of het schoolritme met vakanties, studiedagen en tropenroosters iets meer aan zou kunnen sluiten op de realiteit van werkende ouders. ‘Hyperkapitalistisch’, vond een ander. Nee, dan het echte probleem: de 40-urige werkweek is hopeloos verouderd…

Read more

a month ago · 35 likes · 1 comment · Sophie van Gool

Wat daarna in zulke gesprekken gemakkelijk gebeurt, is dat een structurele vraag wordt beantwoord met individuele mogelijkheden: sommige mensen vinden vier dagen fijner, sommige mannen gaan minder werken, sommige stellen verdelen de zorg keurig, werkgevers zijn flexibel en in andere huishoudens werkt alles werkelijk uitstekend.

Dat kan allemaal waar zijn.

De vraag over de norm staat daarna nog steeds recht overeind.

Bij ons gaat het anders is geen weerlegging van een patroon. Precies zoals mijn eigen mogelijkheid om op een hete dag verkoeling te zoeken niets bewijst over de mate waarin Nederlandse huizen, wijken en arbeidsomstandigheden bestand zijn tegen hitte. Een privé-oplossing kan fantastisch zijn en tegelijkertijd niets zeggen over de toegankelijkheid van die oplossing voor iemand anders.

Zodra een maatschappelijk gevormde uitkomst persoonlijke keuze gaat heten, kunnen de gevolgen ervan vervolgens keurig worden teruggegeven aan het individu.

Een systeem organiseert de omstandigheden, noemt de uitkomst voorkeur en gebruikt die voorkeur vervolgens als bewijs dat het systeem kennelijk precies geeft wat mensen zelf wilden.

Dat is een prachtig rondje.

2. Het keuringsloket dat ineens jouw toon gaat onderzoeken

Nog vermoeiender wordt het wanneer het onderwerp tijdens een gesprek simpelweg verhuist. Je maakt een inhoudelijk punt en iemand zegt dat hij je toon te scherp vindt. Dat mag natuurlijk; mensen mogen mijn woorden hard, onaangenaam of werkelijk verschrikkelijk vinden. Dat is een persoonlijke reactie en daar valt weinig tegenin te brengen.

Alleen gebeurt er iets wezenlijk anders zodra ik vind jouw toon onprettig zonder verdere onderbouwing promoveert naar zo bereik je mensen niet.

Vanaf dat moment zegt iemand niet meer iets over zijn eigen reactie op mijn woorden, maar over mijn publiek, mijn bereik en zelfs de strategische effectiviteit van mijn werk, zonder ook maar iets van die drie dingen te weten. Persoonlijke smaak heeft ongemerkt een colbert aangetrokken en is als expertise aan tafel gaan zitten.

Dat is behoorlijk aanmatigend.

Wanneer iemand beweert te weten wat mensen van mijn toon vinden, doet diegene een claim over een publiek. En een claim wordt niet vanzelf kennis omdat hij lekker vertrouwd klinkt, voor die persoon zelf.

Juist daar zag ik in een recent gesprek iets fascinerends gebeuren. Eerst was mijn formulering het probleem, daarna het publiek dat ik er kennelijk niet mee zou bereiken en toen ik vroeg waarop die voorspelling eigenlijk gebaseerd was, draaide de bewijslast zonder veel ceremonie mijn kant op. Ik moest aantonen dat mijn manier van communiceren wél werkte, mijn bronnen en expertise mochten worden onderzocht en mijn argument moest zich opnieuw legitimeren.

De oorspronkelijke uitspraak (het mythische: zo bereik je mensen niet) had ondertussen geen enkel bewijs nodig gehad. Die mocht zonder paspoort naar binnen omdat hij voldoende op gezond verstand leek; de inhoud waar het gesprek ooit over ging was allang verdwenen.

We hebben een bewijsloket met één ingang.

Dat mechanisme zie je veel breder. Ervaring wordt ineens anekdotisch zodra ze een bestaande overtuiging tegenspreekt, boosheid kan degene die spreekt minder objectief doen lijken en een statistiek wordt keurig geaccepteerd zolang de uitkomst vertrouwd voelt; zodra de cijfers iets vervelends zeggen, wordt de steekproef plotseling buitengewoon interessant.

Dat is geen objectiviteit. Dat is epistemische gatekeeping: de norm begint met geloofwaardigheid, degene die hem tegenspreekt begint met huiswerk.

En intussen is de oorspronkelijke inhoud verdwenen. Je wilde het over het argument hebben; uiteindelijk zat je uit te leggen waarom je het überhaupt op deze manier mocht zeggen.

Gatekeeping hoeft je mond dus niet letterlijk dicht te houden. Het kan ook bepalen hoe je moet spreken voordat je geacht wordt gehoord te mogen worden. Koekoek. De omgekeerde wereld.

3. Het keuringsloket dat alleen maar iedereen wil meenemen

De laatste gatekeeper van dit stuk is misschien wel de sympathiekste en daardoor de lastigste om te herkennen. Zij wil verbinden, vindt polarisatie gevaarlijk, gelooft in nuance en vraagt zich bij een scherpe analyse af of die niet wat breder, zachter of toegankelijker kan, zodat meer mensen zich erin herkennen. Over welke mensen hebben we het hier dan vaak? Juist, ‘de norm’, waar dit hele stuk uiteindelijk over gaat.

Die wens begrijp ik werkelijk. Ik wil zelf ook gelezen worden door mensen die niet al vóór de eerste zin met me eens zijn; anders kan ik net zo goed een spiegel tegenover mijn bureau zetten en iedere ochtend tevreden precies! zeggen.

Alleen heeft het woord breed wel degelijk een duidelijke eigenaar.

Wie is het brede publiek waarvoor een analyse zich moet verbreden? Welke lezer krijgt impliciet het recht om zichzelf nooit als specifieke groep te hoeven ervaren, zodat een tekst waarin hij niet automatisch centraal staat ineens smaller wordt?

Vrouwen hebben generaties wetenschap, geschiedenis, literatuur, geneeskunde, politiek en cultuur tot zich genomen waarin mannen moeiteloos voor de mens konden doorgaan. Mensen van kleur hebben leren navigeren door verhalen waarin witheid niet eens als perspectief werd benoemd omdat het simpelweg de achtergrondkleur van de werkelijkheid leek.

Daar hebben we lang geen herkenbaarheidscrisis van gemaakt.

Zodra de standaardlezer zelf één keer moet vertalen, ontdekken we plotseling inclusiviteit.

Meine gute.

Het probleem is daarmee niet dat verbinding waardeloos is, maar dat verbinding zelf een gatekeepingcriterium kan worden wanneer degene die macht benoemt verantwoordelijk wordt gemaakt voor het comfort van degene wiens positie eindelijk niet meer universeel wordt behandeld.

Goede bedoelingen veranderen dat mechanisme niet.

Goede bedoelingen zijn soms juist zijn beste camouflage.

En toen ging een witte man uitleggen wie de werkende klasse is

Oeps, zeg ik dat echt? Ja, dat zeg ik écht. Want hier wordt het mechanisme nog duidelijker, omdat gatekeeping bepaald niet ophoudt wanneer iemand zichzelf links, progressief of zelfs revolutionair noemt.

Bob Scholte van Left Laser heeft recent uitgebreid met Tim Hofman gesproken over communisme, klassenstrijd, ‘woke’ en intersectionaliteit. Zijn kritiek is, samengevat, dat de sterke nadruk op intersectionaliteit binnen een deel van links niet aanslaat bij de werkende klasse en daarmee een succesvolle klassenbeweging in de weg kan zitten. Hij zegt daarbij expliciet dat hij de rechten van minderheden hard wil verdedigen; zijn argument is vooral strategisch.

Daar kun je inhoudelijk over discussiëren.

Wat mij vooral interesseert is de norm die hier opnieuw in de grammatica kruipt.

Want wie bedoel jij precies met de werkende klasse wanneer vrouwen, mensen van kleur, queer mensen, mensen met een beperking of migranten vervolgens lijken te verschijnen als specifieke identiteiten naast die klasse?

Er bestaat geen arbeider zonder gender, ras, seksualiteit, lichaam, eventuele beperking, migratiegeschiedenis, gezin of zorgtaken. Een verpleegkundige is niet eerst arbeider en pas nadat iemand intersectionaliteit heeft uitgevonden ook nog even vrouw. Iemand die in een magazijn werkt laat zijn huidskleur niet in een kluisje achter omdat het gesprek vandaag over loon gaat. Een schoonmaker die ook lesbisch is verandert gedurende haar dienst niet tijdelijk in een kleurloos, geslachtsloos, heteroseksueel wezen totdat de identiteitspolitiek haar na vijf uur weer komt ophalen.

De werkende klasse was al intersectioneel voordat iemand het woord gebruikte, Bob.

Intersectionaliteit is een herijking.

Niet alles op één hoop gooien, maar beter zien wat we te lang los van elkaar hebben bekeken. Klasse is daar geen uitzondering op. De werkende klasse wordt niet intersectioneel doordat iemand gender of ras benoemt; ze was het al.

Kimberlé Crenshaw ontwikkelde het begrip intersectionaliteit juist omdat analyses die maar één machtsas tegelijk bekijken mensen op de kruising kunnen laten verdwijnen. Zwarte vrouwen konden bijvoorbeeld uit beeld vallen in een feminisme waarin de impliciete standaardvrouw vooral wit was én in antiracistische analyses waarin de mannelijke ervaring gemakkelijk als algemene zwarte ervaring kon functioneren. Intersectionaliteit voegt dus niet achteraf een serie identiteitsstickers aan een zuiver klassenverhaal toe; ze onderzoekt juist hoe verschillende machtsstructuren in hetzelfde leven tegelijkertijd werken.

Klasse verdwijnt daar helemaal niet door.

Ze wordt preciezer.

Gender beïnvloedt zeker wie onbetaalde zorg draagt en hoeveel betaalde arbeid beschikbaar is. Racisme beïnvloedt toegang tot banen, woningen en promoties, een migratiestatus kan rechtstreeks ingrijpen op uitbuiting en bestaanszekerheid, en een beperking kan mede bepalen welke soorten arbeid überhaupt toegankelijk zijn. De norm bepaalt ook nog eens welke soort betaalde arbeid het meeste geld verdient.

Intersectionaliteit vervangt klasse niet. Ze voorkomt dat één soort arbeider de hele klasse mag spelen.

En precies daar wordt Bobs argument voor dit stuk zo interessant.

Natuurlijk mag een witte man over klasse spreken. Be my guest. Het tegendeel zou een nogal infantiele conclusie zijn. Het punt is dat zijn witheid, mannelijkheid en heteroseksualiteit in zo’n algemene analyse veel gemakkelijker kunnen verdwijnen, juist omdat ze zo dicht tegen de norm aan liggen.

Zijn identiteit krijgt alleen gemakkelijker toestemming om voor mens door te gaan.

Daar zit privilege.

Draai het om en je ziet het meteen. Stel dat een zwarte vrouw vanuit haar eigen positie de hele werkende klasse definieert, witte mannen vervolgens consequent werkende witte mannen noemt en concludeert dat hun specifieke identitaire ervaringen de universele klassenstrijd vooral niet te veel mogen versnipperen. Niemand zou vergeten dat zij vanuit een specifieke positie spreekt. Dat háár positie vervolgens ongemerkt als universele, identiteitsloze norm zou worden gelezen? Dat bestaat in onze huidige werkelijkheid simpelweg niet. Precies dát is het punt.

Bij een witte man kan die positie veel gemakkelijker verdwijnen achter het universele zelfstandig naamwoord.

En dát is gatekeeping.

Niet alleen bepalen wie een podium, baan of kamer binnen mag, maar ook bepalen welke werkelijkheid bij de ingang als werkelijk materieel wordt erkend en welke wordt omgedoopt tot identiteitspolitiek.

Het wrange is dat iemand dat volledig oprecht kan doen vanuit de wens een grotere solidariteit op te bouwen.

Links zijn heft de norm niet automatisch op.

Progressief zijn evenmin.

Je kunt de wereld willen veranderen terwijl je nog steeds vanuit dezelfde standaardmens naar de wereld kijkt.

Dat is misschien wel de lastigste gatekeeper om te herkennen.

De vrouw mag binnen. Graag wel zonder aan de meubels te komen

Degene die de norm bewaakt hoeft bovendien helemaal geen witte man te zijn. Een norm die afhankelijk blijft van degene die hem heeft ontworpen zou uiterst inefficiënt zijn.

Belle Derks, Francesca Manzi, Colette van Laar en Naomi Ellemers publiceerden in 2026 onderzoek met de bijna onfatsoenlijk toepasselijke titel Don’t rock the boat!

In vijf experimenten onderzochten zij hoe mannelijke en vrouwelijke leiders werden beoordeeld wanneer zij bestaande genderverhoudingen ondersteunden of expliciet ter discussie stelden. Vooral mannelijke beoordelaars konden vrouwelijke leiders prima accepteren, maar beoordeelden vrouwen die zich gemakkelijker voegden naar de bestaande orde gunstiger dan vrouwen die structurele genderongelijkheid nadrukkelijk benoemden. Een relatief gematigde, ‘genderblinde’ vrouwelijke kandidaat deed het in een van de studies bijzonder goed op fit en selectie.

Dat is veel interessanter dan de simpele mededeling dat mannen geen vrouwelijke leiders zouden willen.

De vrouw kan binnen.

Slim, zelfstandig, competent, hoogopgeleid en desnoods als levende illustratie van diversiteit op de website.

Yay.

Zolang haar aanwezigheid maar niet automatisch betekent dat iedereen daarna ook de fundering van het gebouw moet bespreken.

Daarom vind ik het klassieke verhaal over de queen bee zo onbevredigend. Natuurlijk kunnen vrouwen andere vrouwen tegenwerken. Ze kunnen jongere vrouwen harder beoordelen, ze vertellen dat ze hun toon moeten aanpassen, seksisme bagatelliseren of de ladder waarop zij zelf omhoog zijn geklommen achter zich optrekken.

Als we daar stoppen, heeft het verhaal alleen superhandig einde.

Het patriarchaat kan even koffie halen. Later! Zoek het onderling maar even uit!

Dat onderzoek laat juist zien dat zogenoemd queen-bee-gedrag en self-group distancing onder bepaalde omstandigheden kunnen ontstaan als reactie op discriminatie en sociale-identiteitsdreiging in sterk mannelijk gecodeerde omgevingen. Vrouwen kunnen zich van andere vrouwen distantiëren, eigenschappen benadrukken die hen dichter bij de dominante groep plaatsen en bestaande ongelijkheid minder nadrukkelijk erkennen. Vergelijkbare processen worden bovendien ook bij andere gemarginaliseerde groepen gevonden.

Schadelijk gedrag wordt daar niet ineens aardig van.

De vraag wordt alleen beter.

Niet: wat een rotwijf.

Maar: wat heeft zij moeten leren om toegang te krijgen?

Het is een soort overleven binnen de hard afgestelde kaders.

Welke eigenschappen werden beloond, van welke vrouwen moest zij aantonen dat ze vooral níét zo was en hoeveel veiligheid zat er in ‘ik ben niet zo’n vrouw of ik ben echt niet zo’n feminist?’

Wanneer je twintig jaar lang hebt geleerd dat bepaalde aanpassingen nodig zijn om serieus genomen te worden, kan iemand die later binnenwandelt en hardop vraagt waarom die voorwaarden überhaupt bestaan niet alleen het systeem maar ook een stuk van jouw eigen levensverhaal ter discussie stellen.

Je hebt de handleiding uitstekend geleerd.

Nu zegt iemand dat de handleiding zelf scheef is.

Dat wringt. Het gaat namelijk aan je hele identiteit zitten. En deconstructen is nu eenmaal een bitch ;)

Naomi heeft de regels niet bedacht

Daarom bleef moeder Naomi uit de serie Crazy Ex-Girlfriend tijdens het schrijven in mijn hoofd rondspoken. Rebecca’s moeder (dé moeder in dit stuk) bewaakt haar gewicht, uiterlijk, succes, partnerkeuze, status en ongeveer iedere andere regel waarmee haar dochter als aanvaardbare vrouw kan worden beoordeeld; ze is tegelijk hilarisch, afschuwelijk en soms pijnlijk herkenbaar.

Alleen heeft Naomi het systeem niet persoonlijk ontworpen.

Ze kent de handleiding. Vader is heerlijk afwezig, dus ja. Geen schuld daar natuurlijk. Alles op de moeder. De moeder die er ondertussen wel altijd gewoon wás, en zelf ook een gelaagd mens is natuurlijk.

Daar schreef ik dus eerder al over in Crazy Ex-Girlfriend: een culturele blik hoeft op een gegeven moment niet meer voortdurend van buitenaf te worden opgelegd wanneer mensen hem zelf leren herkennen, op zichzelf toepassen en vervolgens aan elkaar doorgeven. Dat heet internalisatie en is heel menselijk, dat doen we allemaal.

Een norm kan eeuwen blijven reizen nadat degene die hem ooit opschreef al lang verdwenen is.

We hebben ook nog een bijna onovertroffen zin in dit geheel die maskereert als ‘zorg’:

Ik zeg dit alleen omdat ik het beste met je voorheb.

Op een gegeven moment is een gatekeeper gewoon iemand die bijzonder goed heeft geleerd wat normaal heet en hoe jij je daar het beste naar kan schikken.

‘Ik heb het toch ook gered?’

Daaronder zit nog iets dat menselijk genoeg is om behoorlijk hardnekkig te worden.

Stel dat jij jarenlang hebt geleerd hoe je door een smalle poort komt. Je hebt harder gewerkt, gevechten laten liggen, jezelf aangepast, grappen verdragen waar je geen zin in had, geleerd hoe je in bepaalde kamers moet praten, je beschikbaar gehouden en uiteindelijk een positie bereikt waarop je terecht trots bent.

Wanneer iemand vervolgens zegt dat de route zelf misschien scheef was, raakt die analyse ook aan jouw eigen prestatie.

Als de poort niet volledig eerlijk was, wat zegt dat dan over alles wat jij hebt gedaan om erdoorheen te komen?

Binnen system justification theory wordt onderzocht hoe mensen bestaande maatschappelijke verhoudingen als logisch, redelijk of verdiend kunnen legitimeren. Ook wanneer daarin ongelijkheid zit. Daar hoeft geen kwaadaardige verdediging van onrecht achter te zitten. Een wereld waarin inspanning en uitkomst ongeveer logisch op elkaar aansluiten is psychologisch nu eenmaal comfortabeler dan een wereld waarin eigen verdienste voortdurend wordt doorkruist door toeval, geschiedenis, klasse, privilege en macht. Natuurlijk.

Daarom zijn zinnen als ik heb daar zelf nooit last van gehad, ik heb ook kinderen en werk gewoon fulltime, ik heb geen quotum nodig gehad of je moet gewoon goed genoeg zijn zo krachtig. Een individuele prestatie kan ongemerkt bewijs worden voor de eerlijkheid van het hele systeem waarin die prestatie plaatsvond. De uitzondering op de regel.

En precies daar zit de meritocratische mythe. Dat de uitkomst ons vertelt wie de beste was, alsof iedereen vanaf dezelfde plek vertrok, langs dezelfde meetlat werd gelegd en vergelijkbare toegang had tot tijd, geld, onderwijs, gezondheid, veiligheid, zorg en netwerken. Talent, inzet en prestaties bestaan natuurlijk; meritocratie als neutraal verdeelsysteem niet. We presteren op een speelveld dat al vóór onze eerste stap is ingericht en noemen de uitkomst daarna verdienste.

Je kunt ontzettend hard gewerkt hebben en veel hebben bereikt binnen een route waarop tegelijkertijd eisen lagen die nooit neutrale maatstaven voor kwaliteit waren.

Toegeven dat geluk, omstandigheden, hulp of toegang ook onderdeel van jouw succesverhaal zijn haalt je eigen werk daar niet ineens uit.

Het maakt alleen het meritocratische sprookje wat minder gezellig.

Een deur kan ook heel zorgzaam dichtblijven

Seksisme heeft helemaal geen vijandigheid nodig. Onderzoek naar ambivalent seksisme laat juist zien hoe positief klinkende, beschermende of idealiserende ideeën over vrouwen traditionele rollen kunnen bevestigen. Complimenten doen daar trouwens vrolijk aan mee: wie voortdurend waardering krijgt voor haar uiterlijk, zorgzaamheid of prachtige huis leert óók waar de sociale beloning ligt.

Mijn man hoeft één luier te verschonen en iemand kan míj vertellen hoeveel geluk ik met hem heb. Niemand heeft hem ooit apart gefeliciteerd met het feit dat ík goed voor onze kinderen zorg.

Blijkbaar verdient zorg pas een trofee wanneer een man hem uitvoert.

Cute.

Een leidinggevende bijvoorbeeld hoeft dus nergens te zeggen dat een moeder een topfunctie niet aankan wanneer hij zich werkelijk bezorgd kan afvragen of zo’n baan niet te zwaar wordt met jonge kinderen, of zij wel gelukkig wordt in zo’n harde omgeving en of dit misschien eenvoudig niet het juiste moment in haar leven is. Dat kan ze best zelf bepalen als volwassen vrouw, thank you very much.

Iedere afzonderlijke zorg kan gemeend zijn.

De verdeling ervan verraadt meer.

Een vader met drie jonge kinderen kan een enorme functie aannemen zonder dat de organisatie plotseling een existentiële bezinning organiseert over de combinatie van vaderschap en leiderschap. Bij een moeder kan precies dezelfde vraag als verantwoord personeelsbeleid klinken.

Zachte gatekeeping werkt juist zo goed omdat het niet voelt alsof iemand de deur dichtgooit.

Het voelt alsof iemand hem heel attent voor je vasthoudt.

Aan de verkeerde kant.

De meetlat achter deel #1 en #2

Hier sluiten de eerste twee delen van Patriarchy aan zonder dat ik ze helemaal opnieuw hoef te schrijven.

Patriarchy #1 — Deeltijdprinsesjes bestaan niet ging uiteindelijk over een manier van tellen: betaald werk wordt moeiteloos gewoon werk. Zorg, huishouden, mentale belasting en de arbeid waarop dat betaalde leven rust verdwijnen veel gemakkelijker uit de telling, waarna vrouwen die minder betaalde uren maken als logisch gevolg ook minder ambitieus kunnen lijken.

In Patriarchy #2 — Gold Diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen. gebeurde hetzelfde met waarde binnen relaties. De vrouw die financiële zekerheid of status meeweegt krijgt een karakterlabel. En wederom worden zorg, seks, beschikbaarheid, carrière-aanpassing, emotionele arbeid en tijd die aan de andere kant verdwijnen veel gemakkelijker onder het vriendelijkere woord liefde geboekt.

De eerste twee delen keken dus naar twee uitkomsten van een telling die vanzelfsprekend leek.

Dit derde deel kijkt één stap eerder.

Wie bepaalt wat überhaupt telt als werk, ervaring, deskundigheid, professionaliteit, geloofwaardigheid, redelijkheid of verdienste?

Of, iets minder netjes:

Wie heeft die rekenmachine in hemelsnaam ingesteld?

Gatekeepers in het wild

Misschien is dit de gemakkelijkste manier om ze na dit stuk te herkennen: niet doordat iemand zegt vrouwen horen hier niet, maar doordat precies op het moment dat een bestaande norm wordt uitgedaagd een extra keuringscriterium verschijnt. Hebben we het haar wel gevraagd? Zo bereik je mensen niet. Bij ons werkt het anders. We moeten ook de andere kant meenemen. Dit is niet professioneel. We zoeken gewoon de beste.

Geen van die zinnen is automatisch gatekeeping.

Dat zou te makkelijk zijn.

De interessante vraag is steeds dezelfde: moet de norm die hier wordt beschermd aan dezelfde test voldoen als degene die hem bevraagt? Zo niet: bingo. Keuringsloket gevonden.

En nu wordt het vervelend voor degene die dit leest

Tot hier is Gatekeepers een bijzonder prettig stuk wanneer je tijdens het lezen voortdurend iemand anders in gedachten houdt.

Pierre. Bob. Die ene manager. Een man op internet. Een vrouw die altijd vertelt dat zij persoonlijk nooit seksisme heeft ervaren.

Die progressieve kennis die ontzettend vóór gelijkheid is zolang de analyse niet iets vervelends over zijn eigen uitgangspositie zegt.

We hebben kandidaten genoeg.

En precies zo kan de norm opnieuw buiten beeld verdwijnen.

Dus probeer iets anders.

Denk aan een vrouw die je vrijwel onmiddellijk veel vindt. Niet iemand die aantoonbaar verschrikkelijk werk doet of werkelijk een volkomen onuitstaanbaar mens is (daarmee maken we het ons wel erg comfortabel) maar iemand bij wie je sneller irritatie voelt omdat ze bijvoorbeeld gewoon veel ruimte inneemt, zichtbaar ambitieus is, ongegeneerd zichzelf is. Misschien formuleert ze iets boos in jouw ogen of verdedigt ze haar eigen belang zonder ellenlange disclaimer. Ze heeft misschien helemaal geen grote behoefte om sympathiek of aardig of lief gevonden te worden. Of ze spreekt zo lekker duidelijk uit dat niemand achteraf kan doen alsof hij niet begreep wat ze bedoelde.

Misschien verschijnt er vanzelf een woord… Arrogant. Berekenend. Hard. Dominant. Agressief. Slachtofferig. Radicaal. Vermoeiend. Te activistisch. Te scherp. Niet verbindend. De classics inmiddels.

Je hoeft het oordeel helemaal niet meteen te corrigeren. Dat zou vooral een vermoeiend innerlijk diversiteitstrainingetje opleveren en sommige mensen (dus ja ook zeker vrouwen) zijn gewoon bloedirritant. God beware dat feminisme ook dat nog van ons afpakt.

Blijf alleen iets langer bij wat zij anders zou moeten doen voordat jij haar prettiger vindt en dan ook echt gaat luisteren naar wát ze zegt.

Iets zachter spreken misschien. Meer twijfel laten zien. Eerst zeggen dat de andere kant het vast goed bedoelt. Haar eigen competentie wat minder zichtbaar dragen. Een grapje maken. Meer begrip tonen voor degene die haar positie ter discussie stelt.

Wat zachter en liever en vrouwelijker zijn. Please.

En dan wordt het nog interessanter.

Hoeveel van die aanpassing zou haar argument, haar werk of haar leiderschap werkelijk beter maken? En hoeveel zou er vooral voor zorgen dat zij weer prettiger past binnen een regel waarvan je tot vijf minuten geleden niet eens wist dat je hem kende?

Ik weet het antwoord daarop zelf lang niet altijd.

Dat is precies waarom die vraag zo nodig is.

Onze eerste reactie op wat normaal voelt komt namelijk nergens uit de lucht vallen. We leven in een wereld waarin de ongemarkeerde mens eeuwenlang de hele tijd op dezelfde mens leek. We zagen dezelfde leiders, lazen dezelfde geschiedenissen, kregen dezelfde medische en professionele standaarden aangeleerd en leerden dezelfde eigenschappen bij de ene persoon als ambitieus en bij de andere als arrogant te herkennen.

Waarom zouden al die associaties spontaan uit ons hoofd verdwijnen zodra we onszelf feminist, links, progressief of antiracist noemen?

De bedoeling is dus niet dat je vanaf nu nooit meer een vrouw irritant mag vinden.

Kijk alleen af en toe naar de meetlat waarmee je dat oordeel maakte. Check de norm.

De poort staat open. De vloer is nog steeds scheef.

De moderne gatekeeper hoeft zichzelf niet als gatekeeper te herkennen. Waarschijnlijk doet de effectiefste dat juist niet. Die denkt werkelijk dat hij kwaliteit bewaakt, objectief probeert te blijven, nuance toevoegt, mensen wil verbinden, zorgvuldig bewijs vraagt of erop let dat uiteindelijk gewoon de beste persoon op de juiste plek terechtkomt.

Daarom interesseert de vraag wie is hier de seksist? me steeds minder.

Die maakt het probleem bijna geruststellend klein. We kunnen één verkeerd mens aanwijzen, vaststellen dat wij gelukkig beter zijn en vervolgens de werkelijk hardnekkige dingen op tafel laten liggen. Die meetlat, de categorie, het ‘objectieve perspectief’, de ‘redelijke toon’, de universele arbeider, de standaardmens zonder bijvoeglijk naamwoord.

Want dat is uiteindelijk wat al die voorbeelden met elkaar verbindt.

Dat is waarom gatekeeping zo moeilijk te duiden is. De diepste regels komen zelden binnen met een knipperend bord waarop HIER SPREEKT DE NORM staat. Ze voelen vaak als gezond verstand, juist omdat we zo lang vanuit dezelfde nulmeting hebben gekeken. Een seksistische diskwalificatie kan daardoor doorgaan voor een serieuze vraag over ervaring, tone policing voor vriendelijk advies over bereik, een individuele uitzondering voor weerlegging van een systeem, het comfort van de dominante groep voor beide kanten, de witte man voor de werkende klasse en intersectionaliteit voor de identiteit die iemand anders plotseling aan een zogenaamd neutraal verhaal heeft toegevoegd.

Terwijl die identiteit al die tijd in de kamer zat.

Alleen die van de norm mocht onzichtbaar blijven.

En daarom hoef je de volgende keer dat een vrouw, collega, schrijver, leider, activist of willekeurige vreemde op internet je onmiddellijk te luid, ambitieus, boos, moeilijk, berekend, radicaal of werkelijk vreselijk slecht in verbinden lijkt helemaal niet plotseling geweldig te vinden. Sommige mensen zijn gewoon irritant. En gelukkig mag je dat vinden.

Blijf alleen één seconde langer bij de meetlat waarmee je haar beoordeelde.

Welke regel denk ik hier eigenlijk te beschermen?

Want misschien is dat uiteindelijk waarom de poortwachter zo moeilijk te herkennen is: we zoeken nog altijd iemand die voor de deur staat, terwijl een norm die lang genoeg bestaat helemaal geen bewaker in uniform meer nodig heeft. Hij reist mee in wat wij normaal, redelijk, professioneel, objectief en geloofwaardig zijn gaan vinden. Zelfs bij mensen die die wereld oprecht willen veranderen.

En als je hem eenmaal ziet, krijg je hem bijzonder slecht weer ongezien.

Ze heeft ons geleerd de sleutel zelf vast te houden.

Welke gatekeeper-zin ben jij gaan herkennen? Het waren er hier te veel om op te noemen en ik mis er zeker weten nog heel veel…

PATRIARCHY

Dit is deel #3 van Patriarchy, de PARELS-serie waarin ik woorden, labels en ideeën pak die onschuldig, grappig of volkomen logisch zijn gaan klinken en iets langer blijf kijken naar de regels die eronder liggen.

→ Patriarchy #1 — Deeltijdprinsesjes bestaan niet
Over betaald werk, onbetaalde arbeid en waarom ‘minder werken’ opvallend vaak betekent dat een groot deel van het werk simpelweg niet wordt meegeteld.

→ Patriarchy #2 — Gold Diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen.
Over geld, liefde, zorg en waarom vrouwelijke hebzucht zo gemakkelijk een naam krijgt terwijl wat uit vrouwenlevens wordt gehaald veel makkelijker onzichtbaar blijft.

→ Patriarchy #3 — De gatekeepers van de norm
Over de meetlat: wie bepaalt wat redelijk, professioneel, geloofwaardig en normaal mag heten?

Patriarchy is hiermee overigens niet klaar. Helaas beschikt het systeem over uitstekend voorraadbeheer.

Nieuw bij PARELS?
Begin bij Raquel’s Edit en verdwaal lekker verder.

Bronnen & Verder lezen

• Sarina Wiegman — vijf opeenvolgende grote finales / drie EK-titels. BBC Sport — What makes Euro 2025-winning manager Wiegman so successful? en NOS — record met vijf finales op rij

• Van Hooijdonk over Wiegman / mannenwereld. NL Times — Wiegman not ready to lead Dutch men’s team en RTL — Van Hooijdonk licht uitspraken opnieuw toe

• Wiegman over vrouwen die mannen coachen + Sparta-ervaring. BBC Sport — female manager in men’s game ‘only a matter of time’

• Actuele mannelijke bondscoaches bij Nederlandse vrouwenteams. KNHB — Raoul Ehren / OranjeHockey Dames · Volleybal.nl — Felix Koslowski / TeamNL Volleybaldames · Handbal.nl — Henrik Signell / TeamNL Handbaldames

• Masculine defaults / ideal worker. Kelly et al. — Gendered Challenge, Gendered Response en Williamson et al. — ideal worker as White, middle-class, able-bodied man

• Role congruity / competence. Eagly & Karau — Role Congruity Theory

• Intersectionaliteit. Crenshaw, Demarginalizing the Intersection of Race and Sex. University of Chicago Legal Forum — Crenshaw 1989

• Bob Scholte / intersectionaliteit versus klassenstrategie. Tim Hofman — uitleg van Scholtes kritiek op ‘woke’

• Masculine defaults. Sapna Cheryan & Hazel Rose Markus, Masculine Defaults: Identifying and Mitigating Hidden Cultural Biases, Psychological Review (2020), DOI 10.1037/rev0000209. PubMed — Masculine Defaults

• Competence shield. Zhiyu Feng, Anyi Ma, Priyanka Dwivedi & Fangzhou Liu, The competence shield: Fostering competence perceptions weakens the dominance penalty for women in leadership, Journal of Applied Psychology 111(2), 2026, DOI 10.1037/apl0001279. PubMed — The competence shield

• Don’t Rock the Boat! Belle Derks, Francesca Manzi, Colette van Laar & Naomi Ellemers, Don’t rock the boat! Do men prefer women leaders who support the status quo?, British Journal of Social Psychology 65(2), 2026, DOI 10.1111/bjso.70053. PubMed — Don’t Rock the Boat!

• Queen bee / self-group distancing. Belle Derks, Colette van Laar & Naomi Ellemers, The Queen Bee Phenomenon: Why Women Leaders Distance Themselves from Junior Women, The Leadership Quarterly 27(3), 2016, DOI 10.1016/j.leaqua.2015.12.007. ScienceDirect — The Queen Bee Phenomenon

• System justification. John T. Jost & Mahzarin R. Banaji, The role of stereotyping in system-justification and the production of false consciousness, British Journal of Social Psychology 33(1), 1994, DOI 10.1111/j.2044-8309.1994.tb01008.x. Wiley — System justification

• Ambivalent / benevolent sexism. Peter Glick & Susan T. Fiske, The Ambivalent Sexism Inventory: Differentiating Hostile and Benevolent Sexism, Journal of Personality and Social Psychology 70(3), 1996, DOI 10.1037/0022-3514.70.3.491. Princeton — Ambivalent Sexism Inventory

• Grensoverschrijdend gedrag in de Nederlandse sport. CentERdata & I&O Research in opdracht van NOC*NSF/VWS, prevalentieonderzoek 2020. Bij seksueel grensoverschrijdend gedrag was 87% van de gerapporteerde daders man; in ongeveer een kwart van de gevallen ging het om een mannelijke coach. NOC*NSF — prevalentieonderzoek

Ik had Crazy Ex-Girlfriend probleemloos kunnen overslaan op basis van de titel alleen. Die klinkt een beetje alsof een vrouw haar ex 47 keer belt, zijn nieuwe vriendin stalkt, huilend op een motorkap eindigt en iedereen daarna tevreden kan concluderen dat het mysterie is opgelost. Vrouw = gek.

Blijkt het ook nog een musical. Niet per se mijn ding.

Nou ja. En het is ook een romcom. Én een psychologisch drama, heel erg satire, en af en toe een soort koortsdroom voor theatre kids die nooit helemaal zijn hersteld van het idee dat ieder ongemakkelijk gevoel aanzienlijk beter wordt met een kostuumwissel en drie achtergrondzangers. Maar toch, het is betoverend. En óntzettend grappig.

Er bestaan series die heel graag prestige-tv willen zijn. Crazy Ex-Girlfriend lijkt voornamelijk heel graag te willen weten hoe ver je een grap over depressie, menstruaties, zelfhaat, borsten, antidepressiva, vaginale ongemakken of romantische vernedering kunt doortrekken voordat iemand bij de zender begint te zweten.

Ik hou daarvan.

Midden in al die georganiseerde waanzin staat onze Rebecca Bunch, gespeeld door Rachel Bloom: briljant advocaat, succesvol volgens vrijwel iedere meetlat die we kennen, doodongelukkig en slim genoeg om ieder dramatisch slecht besluit achteraf van een verrassend overtuigend pleidooi te voorzien. Wanneer ze in New York toevallig Josh Chan tegenkomt, een jongen op wie ze tijdens een zomerkamp ooit verliefd was, en hoort dat hij teruggaat naar West Covina in Californië, besluit Rebecca niet veel later haar carrière om te gooien en eveneens naar West Covina te verhuizen.

Niet vanwege Josh natuurlijk. Hoe kom je erbij.

Rachel Bloom en mede-bedenker Aline Brosh McKenna bouwden de serie bewust rond het cliché uit de titel. Bloom omschreef Rebecca zelfs als een soort emotionele autobiografie: niet letterlijk haar leven, maar wel opgebouwd uit herkenbare gevoelens van verliefdheid, zelfmisleiding, obsessie en de merkwaardige verhalen die je jezelf kunt vertellen wanneer je heel graag wilt dat iets liefde heet. De makers wilden juist onder dat platte crazy-oordeel kruipen en kijken wat er werkelijk gebeurt.

En dat is eigenlijk de eerste geniale grap van de serie.

Rebecca krijgt pas veel later een psychiatrische diagnose.

Maar de wereld had haar er uiteraard in de titel al eentje gegeven.

Het probleem met een vrouw die al is uitgelegd

Crazy ex-girlfriend is een buitengewoon efficiënt begrip. Het lijkt heel veel te vertellen terwijl het er vooral voor zorgt dat we weinig meer hoeven te vragen. Het is een heerlijk hokje.

Rebecca belt vaak en wil te veel. Ze is ook nog eens jaloers, obsessief, dramatisch, kan niet loslaten. We kennen haar. Typisch. Next!

Ik begin steeds meer van dat soort woorden te verzamelen. Gold digger. Hysterisch. Dramaqueen. Deeltijdprinsesje. Moeilijk. Het interessante is niet alleen dat ze onaardig zijn, maar dat ze een compleet verhaal comprimeren tot één karaktereigenschap van de vrouw. Je hoeft de verhouding niet meer te onderzoeken wanneer je degene die erin zit efficiënt genoeg hebt benoemd.

Rebecca maakt het ons ondertussen bepaald niet moeilijk om haar irritant te vinden. Ze liegt, manipuleert, stalkt, gebruikt mensen en kan haar eigen behoefte zo groot maken dat iedereen in haar omgeving tijdelijk decor wordt. Als vriendin zou ik waarschijnlijk al vroeg haar telefoon, autosleutels en minstens één wachtwoord hebben ingenomen. En tegelijkertijd herken ik ook echt wel delen van haar in mezelf. Laat ik heel eerlijk blijven.

Maar dat is nou precies waarom ze zo goed is.

Ze blijkt niet na drie afleveringen stiekem een keurige vrouw die alleen maar verkeerd begrepen werd. Ze is soms verkeerd. Ze doet mensen pijn. Ze kan ontzettend egoïstisch zijn en vervolgens met indrukwekkende creativiteit verklaren waarom iemand anders daar eigenlijk de oorzaak van is.

En toch blijft de serie nieuwsgierig naar haar.

Dat klinkt niet bijzonder, totdat je bedenkt hoeveel culturele ruimte we hebben voor mannen die tegelijkertijd fascinerend en verschrikkelijk mogen zijn. Geef een man een beroerde jeugd, een ingestorte moraal en iets bruins in een whiskyglas en hij krijgt zeven seizoenen prestige-tv.

Een vrouw hoeft soms maar één voicemail te veel achter te laten en ineens heeft de halve samenleving een diagnostische bevoegdheid. Blijkbaar wordt de DSM gratis meegeleverd bij een ex-vriendin.

Crazy Ex-Girlfriend vraagt niet om Rebecca vrij te spreken. Ze heeft zonder patriarchaat al genoeg uit te leggen. De serie weigert alleen haar slechtste gedrag tot haar complete identiteit te promoveren.

Dat is een behoorlijk feministische keuze. De lat ligt laag, maar dat is het wel.

Josh is eigenlijk veel interessanter als verhaal dan als man

Want Josh is natuurlijk een man, maar voor Rebecca is hij vooral een plot.

Als zij hem krijgt, klopt de verhuizing. Dan was haar vlucht uit New York geen paniekreactie maar intuïtie. Dan is haar ongelukkigheid geen probleem waarvoor misschien een ingewikkeld antwoord nodig is, maar gewoon het eerste bedrijf van een romantische komedie waarvan zij de afloop al kent. Zo verkoopt ze het vooral naar zichzelf.

Ze hoeft Josh daardoor niet eens werkelijk te kennen. Hij moet vooral aan het einde van het verhaal staan.

En precies hier wordt het musicalidee veel slimmer dan een gimmick.

Rebecca ervaart niets gewoon op ‘normale’ sterkte. Haar hoofd zet er meteen licht op. Een onzekerheid krijgt dansers, zelfhaat een powerballad, verliefdheid een complete productie en seksueel ongemak blijkt verrassend vaak uitstekend te rijmen. Nummers als The Sexy Getting Ready Song, You Stupid Bitch en later A Diagnosis doen iets wat gewone dialogen veel moeilijker kunnen: ze laten zien hoe snel een gevoel verandert in een verhaal over wie Rebecca denkt dat ze moet zijn.

Rachel Bloom kwam bovendien niet uit keurige televisie. Voor de serie maakte ze al vreemde, expliciete musicalcomedy en sprak ze openlijk over depressie en angst. Daardoor voelt die mix van obsceniteit, melodrama en kwetsbaarheid minder als een televisieformule dan als een brein waarvan iemand per ongeluk een writers’ room heeft gemaakt.

Bij The Sexy Getting Ready Song wordt bijvoorbeeld het hele ritueel van ‘sexy worden’ heerlijk theatraal uitgevoerd. Het laat op geheel eigen wijze zien hoeveel werk, pijn, product en zelfobservatie er onder iets zit dat vervolgens als spontane ‘vrouwelijkheid’ wordt gepresenteerd.

En jawel, daar zat ik ineens weer midden in mijn nieuwe serie SEKS. In LUST, deel één, werd precies dat verschil tussen begeren en begeerd worden al een klein konijnenhol.

Rebecca wil mannen, maar ze wil minstens zo hard door mannen gewild worden. Dat verschil is de laatste tijd een klein konijnenhol van mij geworden, omdat begeerd worden zo makkelijk voor verlangen kan doorgaan. Hoe weet je echt zeker wat jij zelf wilt wanneer je ondertussen buitengewoon goed hebt geleerd hoe een vrouw eruitziet die gewild hoort te worden? Oef. Lastig.

Crazy Ex-Girlfriend geeft geen college over de male gaze. Rebecca trekt een jurk aan en begint te zingen. Veel leuker. Ze maakt het zelf wel duidelijk.

En langzaam blijkt de romcom helemaal niet over de romance te gaan

De serie zou veel minder interessant zijn als iedereen rondom Rebecca alleen maar bestond om haar psychologie uit te leggen. Gelukkig krijgen ze daar zelf ook steeds minder zin in.

Paula (mijn fave!) begint als dealer van Rebecca’s romantische fantasie en is vaak drie complotten verder zodra Rebecca zelf twijfelt. Valencia begint als de mooie vriendin die dus het obstakel moet zijn. Heather bekijkt de collectieve hysterie alsof ze per ongeluk in de verkeerde serie is beland maar geen zin heeft haar jas aan te trekken.

En dan worden die vrouwen groter. Zij hebben immers ook hun eigen leven.

Paula krijgt ambities en problemen die niet om Rebecca draaien. Valencia houdt op de andere vrouw te zijn. Vriendschappen worden rommelig, soms egoïstisch, soms buitengewoon liefdevol, en steeds minder afhankelijk van de vraag wie uiteindelijk met welke man eindigt.

Brosh McKenna wilde bovendien iets uit de romcom slopen wat we opvallend romantisch zijn gaan vinden: obsessief gedrag zodra er maar liefde boven staat. Blijven aandringen na een nee. Opduiken. Achter iemand aan blijven gaan.

In een thriller heet het stalken. Met de juiste soundtrack heet het doorzettingsvermogen. Zij heeft nee gezegd. De romcom hoort blijkbaar “nog niet”.

Dat is misschien wel een van mijn favoriete dingen aan Crazy Ex-Girlfriend: het schreeuwt vier seizoenen lang romantiek! en schuift ondertussen stiekem de romantiek uit het midden.

Haar moeder heeft toevallig alle huisregels uit haar hoofd geleerd

En dan is er Naomi, Rebecca’s moeder.

Het is verleidelijk om daar een heel nette psychologische som van te maken. Kritische moeder + afwezige vader = beschadigde dochter. Klaar.

Alleen is dat precies het soort verklaring waar deze serie volgens mij beter van wordt wanneer je hem niet te snel gelooft.

Naomi kan hard, controlerend en kleinerend zijn. Ze bewaakt status, gewicht, prestaties, partnerkeuze en uiterlijk — eigenlijk alles waarbij de buitenwereld een wenkbrauw kan optrekken. Ze kent de regels van goed vrouw-zijn ongeveer zoals iemand anders verkeersregels kent: ze zijn er gewoon. Dus ‘doe gewoon normaal’.

Dat maakt haar voor mij veel interessanter als gatekeeper dan als oorzaak.

Naomi heeft die regels niet uitgevonden. Ze geeft ze door.

En dat is hoe macht meestal veel saaier werkt dan in films. Niet door één slechterik die op maandagochtend het patriarchaat activeert, maar via advies, bezorgdheid, complimenten, afkeuring en dat eeuwige ik zeg dit alleen omdat ik het beste met je voorheb.

Ondertussen is Rebecca’s vader vooral afwezig, wat narratief gezien een buitengewoon comfortabele positie is. Wie blijft, is beschikbaar om eindeloos te analyseren. Wie vertrekt kan bijna letterlijk uit beeld verdwijnen. Wie vertrekt, wordt een afwezigheid. Wie blijft, wordt een oorzaak.

Dit kennen we immers maar al te goed. Het is een terugkerend vrouwenkunstje van onze cultuur. Moeders krijgen gigantische verantwoordelijkheid voor wat er met kinderen gebeurt, inclusief vaak de verantwoordelijkheid voor alles wat niet goed is gegaan.

Maar Rebecca is gelukkig niet op te lossen met haar moeder. Of met haar vader. Of Josh. Of haar carrière. Of één jeugdherinnering.

Ze is een mens. Gelukkig wordt ze hier ook zo behandeld.

En dan komt er eindelijk een woord dat wél lijkt te helpen

In seizoen drie krijgt Rebecca uiteindelijk de diagnose borderlinepersoonlijkheidsstoornis.

De makers hadden dat antwoord niet vanaf de pilot klaarliggen. Ze schreven Rebecca eerst als Rebecca. Pas na een paar seizoenen stuurden Bloom en Brosh McKenna afleveringen naar een therapeut zonder hun eigen vermoeden te noemen, deden verder onderzoek en spraken specialisten. De richting die terugkwam: BPD.

Dat vind ik belangrijk, omdat de serie daarmee iets doet wat de titel juist níét doet.

Ze kijkt eerst naar Rebecca. En benoemt haar daarna. Niet andersom.

En Rebecca is opgelucht wanneer dat woord uiteindelijk komt. Eindelijk is ze niet gewoon onmogelijk. Er blijken patronen te zijn. Andere mensen herkennen die. Er bestaat behandeling. Een diagnose kan taal geven aan iets wat daarvoor alleen maar chaos leek.

Voor netwerk- tv van meer dan 10 jaar geleden was dat behoorlijk vooruitstrevend. En daar had ik heel tevreden een keurige vooruitgangsconclusie van kunnen maken.

Ware het niet dat andere woorden niet automatisch andere shit betekenen.

Tijdens het uitzoeken stuitte ik namelijk op een academisch artikel uit 2023 met de uitzonderlijk weinig subtiele titel The New Hysteria: Borderline Personality Disorder and Epistemic Injustice. Heel interessant en daar vond ik ineens duidelijke woorden voor iets waar ik zelf al langer jeuk van kreeg. Daar gaat ons keurige vooruitgangsverhaal.

Nieuwe woorden. Oude reflex.

De geschiedenis loopt best netjes van wandelende baarmoeder naar hysterie naar borderline.

Precies daarom is die geschiedenis interessant.

De woorden veranderden namelijk voortdurend. Oorzaken gingen van baarmoeder (hallo Plato!) naar zenuwstelsel, brein en psyche; hysterie veranderde mee en verdween uiteindelijk als moderne diagnose.

Alleen blijft één vraag vervelend hardnekkig:

geloven we de vrouw die vertelt wat haar overkomt? Wat ze voelt?

Dorfman en Reynolds kijken precies daarnaar. Hun punt is niet simpelweg dat BPD ‘hysterie met een nieuw stickertje’ is. Hun punt is venijniger: een diagnose kan testimonial injustice veroorzaken. Iemand krijgt minder geloofwaardigheid omdat er al aannames klaarstaan over wat voor persoon zij is. Manipulatief. Instabiel. Overdreven. Moeilijk. Niet betrouwbaar als verteller van haar eigen ervaring.

Dat klinkt academisch totdat je bedenkt hoe absurd de paradox is.

Psychiatrie is voor een belangrijk deel afhankelijk van wat mensen over hun eigen binnenwereld vertellen.

Je kunt geen bloedbuisje opsturen en terugkrijgen:

Rebecca Bunch: 8,7 borderline per liter.

Je moet luisteren. Dus wat gebeurt er wanneer een diagnose die mede tot stand komt door naar iemand te luisteren vervolgens een reden wordt om minder gewicht te geven aan wat diegene zegt?

Dat is een nogal spectaculaire systeemfout.

Het meest nare is: dit is niet alleen een filosofisch gedachtenexperiment uit een feministisch tijdschrift.

Een umbrella review uit juni 2026 bracht veertien bestaande reviews over stigma rond BPD samen. De onderzoekers vonden opnieuw negatieve attitudes van zorgprofessionals, problemen rond diagnostische labeling, geïnternaliseerd stigma en ontoereikende institutionele structuren. Mensen met BPD ondervinden nog altijd discriminatie en beperktere toegang tot zorg; het label zelf kan onderdeel worden van die structurele barrière.

Dus nee. Dit is niet alleen oude psychiatrische geschiedenis. Dit is nu.

En dan is er nog iets moeilijk te negeren.

In klinische settings is ongeveer driekwart van de mensen die een BPD-diagnose krijgen vrouw.

Dat zou één ding zijn als BPD in de bevolking ook simpelweg drie keer zo vaak bij vrouwen voorkwam. Alleen vinden grote bevolkingsstudies helemaal niet zo’n verschil. In een Amerikaanse studie onder ruim 34.000 volwassenen lag de geschatte prevalentie op 5,6 procent bij mannen en 6,2 procent bij vrouwen: statistisch geen betekenisvol verschil.

Dus ergens tussen wie deze patronen heeft en wie uiteindelijk dit label krijgt, gebeurt iets.

Daar worden verschillende verklaringen voor onderzocht: wie hulp zoekt, wie wáár in de zorg belandt, hoe symptomen zich uiten, welke meetinstrumenten we gebruiken. Maar óók diagnostische drempels en genderbias.

En die laatste is niet alleen een feministisch vermoeden dat wat lekker bij mijn stuk uitkwam.

In een experimenteel onderzoek uit 2025 kregen 250 psychiaters identieke casussen met alleen het gender van de patiënt gevarieerd. Een vrouwelijke casus met symptomen van een antisociale persoonlijkheidsstoornis had 5,1 keer zoveel kans verkeerd gediagnosticeerd te worden als de mannelijke versie; waarbij vrouwen juist richting borderline werden geschoven.

Blijkbaar kan zelfs hetzelfde gedrag een andere psychiatrische bestemming krijgen zodra er een vrouw aan vastzit. Helder. News at 11.

En trauma maakt het verhaal nog ongemakkelijker. Een systematische review vond een duidelijke associatie tussen jeugdtrauma en BPD, terwijl BPD, PTSD en complex PTSD op belangrijke punten kunnen overlappen zonder simpelweg dezelfde diagnose te zijn.

En diagnostische verwarring is bepaald geen theoretisch randverschijnsel. In een studie onder 610 psychiatrische patiënten bleek bijna 40 procent van de mensen die aan de criteria voor BPD voldeden eerder ten onrechte als bipolair te zijn gediagnosticeerd. Bij mensen zonder BPD was dat iets meer dan 10 procent.

Dat betekent niet dat “40 procent van alle borderlinediagnoses fout is”. Het betekent iets veel interessanters: dezelfde emotionele intensiteit, impulsiviteit en instabiliteit kunnen blijkbaar onder heel verschillende psychiatrische verhalen terechtkomen.

En verhalen hebben gevolgen.

Een tweede onderzoek uit 2025 komt bijna irritant goed uit voor dit stuk. 267 psychologen kregen casussen met dezelfde symptomen, relationele problemen en traumageschiedenis; alleen het BPD/PTSD-label en gender varieerden. Zelfs dan bleven subtiele label- en genderbiases zichtbaar.

En dát is voor mij de interessante vraag: Hoeveel van onze vermeende ‘vooruitgang’ zit in andere woorden en hoeveel in een werkelijk andere blik?

Een moderner medisch woord betekent absoluut niet een neutralere blik. We kunnen hysterie uit het handboek halen en oude ideeën over emotionele, moeilijke, manipulatieve of onbetrouwbare vrouwen gewoon meenemen naar het volgende. Easy. Rebecca krijgt pas in seizoen drie borderline. Wij kregen in aflevering één al: Crazy…
En Rebecca zoekt trouwens zelf ook steeds één antwoord: Josh, haar moeder, haar vader, een diagnose. Geen ervan is groot genoeg voor een heel mens.

Geen enkel mens is een experiment met één variabele.
En toch hebben al die woorden dezelfde verleiding: Ah. Nu weten we wie ze is. Punt. Full stop.

Rebecca begint als label. Ze eindigt als auteur.

Tegen het einde heeft Crazy Ex-Girlfriend ons jarenlang getraind om te rekenen.

We hebben al die mannen niet voor niets leren kennen. Iemand moet toch winnen.

En vervolgens blijkt, gelukkig, dat we naar de verkeerde wedstrijd hebben zitten kijken.

De musicalnummers die Rebecca vier seizoenen lang in haar hoofd beleeft zijn namelijk niet alleen het apparaat waarmee de serie haar emoties voor óns zichtbaar maakt.

Ze zijn van haar. Zij maakt ze.

Alleen heeft Rebecca zichzelf nooit werkelijk gezien als iemand die iets maakt.

Brosh McKenna vertelde later dat Rebecca kiest zichzelf voor de finale juist te vaag voelde. Het diepere probleem was identiteit. Wanneer Rebecca uiteindelijk zelf haar muziek gaat schrijven, begint volgens McKenna eigenlijk pas de volwassen Rebecca.

Heel fijn, want bij ‘ze kiest zichzelf’ krijg ik onmiddellijk zin om een geurkaars door een gesloten raam te gooien.

Rebecca doet iets veel leukers. Ze wordt auteur.

Niet genezen. Niet ineens wijs. Niet verlost van haar diagnose, haar familie, haar geschiedenis of haar indrukwekkende talent om af en toe een rampzalig besluit te nemen.

Ze blijft Rebecca. Ze kan fout zitten zonder fout te zíjn.

Ze kan anderen pijn doen én zelf pijn hebben. Haar moeder kan schadelijk zijn zonder de oorsprong van alles te worden. Zij is immers ook maar een mens. Een diagnose kan haar taal en behandeling geven terwijl het systeem waarin die diagnose bestaat nog altijd oude vooroordelen meesleept.

Een diagnose kan helpen en ook weer veranderen. Geen diagnose is de hele mens.

En hier moest ik ineens weer aan Frida Kahlo denken, zij spookt wel vaker door mijn hoofd de laatste tijd.

Bij Frida kwam ik uiteindelijk op hetzelfde woord uit: auteurschap. Zichtbaar zijn is niet hetzelfde als gezien worden; zelf in beeld staan is nog iets anders dan zelf het frame bepalen. Frida schilderde terug. Rebecca schrijft terug. Dat is geen oppervlakkige overeenkomst. In beide gevallen verschuift een vrouw van onderwerp naar degene die betekenis organiseert.

We hebben altijd woorden gehad voor vrouwen.

Crazy. Hysterisch. Moeilijk. Gold digger. Dramaqueen.

En we hebben medische woorden, die iets wezenlijk anders kunnen doen en echte hulp kunnen openen.

Maar geen van die woorden is de mens. Dat klinkt bijna belachelijk vanzelfsprekend. Totdat, steeds maar weer, een woord genoeg wordt om niet meer verder te hoeven kijken.

Crazy Ex-Girlfriend begint met een vrouw die al is uitgelegd voordat we haar kennen.

Vier seizoenen later is ze nog steeds rommelig, grappig, verantwoordelijk voor wat ze doet, soms verkeerd, soms briljant, in behandeling en absoluut niet af. Een heerlijke vrouw. Maar ze is niet langer alleen degene over wie het verhaal wordt verteld.

Ze schrijft.

Rebecca begint als een label. Ze eindigt als auteur.

Ik kan me voor deze volkomen krankzinnige musical eigenlijk geen mooier einde voorstellen.

Nog even verder verdwalen?

Nieuw hier? Raquel’s Edit is een kleine, niet-keurige routekaart door PARELS.

Liever meteen een heel spoor induiken? Bekijk alle Series.

Bronnen & verder graven:

• Natalie Dorfman & Joel Michael Reynolds (2023) — The New Hysteria: Borderline Personality Disorder and Epistemic Injustice. Over testimonial injustice, seksisme en de vraag wat een BPD-label kan doen met de geloofwaardigheid van een patiënt.

• Rachel Galea e.a. (2026) — Stigma and Borderline Personality Disorder: An Umbrella Scoping Review of Existing Reviews. Umbrella review van veertien reviews over onder meer negatieve attitudes van zorgprofessionals, diagnostische labeling en institutionele barrières.

• Paola Bozzatello e.a. (2024) — Gender differences in borderline personality disorder: a narrative review. Over de sterke vrouwelijke vertegenwoordiging in klinische samples en mogelijke verklaringen voor verschillen tussen klinische en populatiestudies.

• Bridget Grant e.a. — Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV borderline personality disorder. Nationale Amerikaanse steekproef van 34.653 volwassenen: 5,6% bij mannen en 6,2% bij vrouwen, zonder significant sekseverschil.

• Beren Özel e.a. (2025) — Gender bias of antisocial and borderline personality disorders among psychiatrists. Experimenteel onderzoek naar genderbias in diagnostiek; de vrouwelijke ASPD-casus werd aanzienlijk vaker verkeerd gediagnosticeerd.

• Yan Yuan e.a. (2023) — A Systematic Review of the Association Between Early Childhood Trauma and Borderline Personality Disorder. Over de relatie tussen jeugdtrauma en BPD.

• Interpersonal Outcomes of Complex PTSD and Borderline Personality Disorder: A Systematic Review and Meta-Analysis (2026). Over klinische overlap én verschillen tussen CPTSD en BPD.

• Camilo Ruggero e.a. — Borderline Personality Disorder and the Misdiagnosis of Bipolar Disorder. In deze klinische steekproef rapporteerde bijna 40% van de patiënten met BPD een eerdere verkeerde bipolaire diagnose.

• Susan Hannan (2025) — Borderline Personality Disorder vs. PTSD: Exploring the Influence of Labels and Gender on Psychologists’ Attitudes. Experiment met 267 psychologen waarin symptomen, relationele problemen en traumageschiedenis gelijk bleven, maar label en gender varieerden.

• Michael Trimble & Edward Reynolds — A brief history of hysteria: From the ancient to the modern. Over de historische verschuiving van uterustheorieën naar neurologische en psychologische verklaringen.

• Yvonne Villarreal / Los Angeles Times — Rachel Bloom en Aline Brosh McKenna over Rebecca’s diagnose. Over de keuze voor BPD, hun researchproces en hun kritiek op romantische scripts.

• Los Angeles Times — Bloom en Brosh McKenna over de finale. Over identiteit, songwriting en waarom “Rebecca kiest zichzelf” voor hen niet genoeg was.

Wie kijkt er mee als jij seks hebt?

Ik wil het even hebben over een vrouw die seks heeft met drie mensen.

Zichzelf. Haar bedpartner. En een denkbeeldige toeschouwer.

Die laatste ligt niet letterlijk in bed, gelukkig. Maar ze kijkt zeker wel mee. En hoe.

Hoe zie ik eruit? Doe ik het goed? Is mijn buik nu raar? Klink ik wel alsof ik geniet? Duurt dit te lang? Ben ik sexy genoeg? Niet té gretig? Niet te stil? Niet te veel?

En ondertussen moet je natuurlijk vooral lekker losgaan en jezelf zijn. Lekker niet nadenken en enkel genieten. Knop omgezet, check, en go!

Ik kwam tijdens het schrijven van dit stuk een woord tegen voor dat tegelijk seks hebben en jezelf seks zien hebben, en dacht vooral: godzijdank, yes, de wetenschap heeft het probleem in ieder geval alvast een naam gegeven. Kunnen we het lekker duiden.

Spectatoring!

Je lijf ligt in bed, je hoofd zit (deels) op de tribune.

Dat beeld kreeg ik daarna niet meer uit mijn hoofd, omdat het zo absurd is: we leren meisjes en vrouwen jarenlang dat hun lichaam iets is waarnaar wordt gekeken, iets waar anderen zomaar een mening over mogen hebben. Iets wat te dik, te dun, te bloot, te oud, te glad, te harig, te ordinair, te preuts, aantrekkelijk of juist niet aantrekkelijk genoeg kan zijn. En op het moment dat dat lichaam lekker seks heeft, verwachten we blijkbaar dat die hele interne jury beleefd buiten blijft wachten. Onmogelijk. Internalisatie is real.

Die blik blijft niet braaf voor de slaapkamerdeur staan. Natuurlijk niet.

Die blik gaat ook lekker mee naar bed. Gezellig!

Je lijf in bed, je hoofd op de tribune

Masters en Johnson gebruikten spectatoring al in 1970 voor het verschijnsel waarbij iemand tijdens seks als het ware van deelnemer in toeschouwer verandert: je aandacht gaat niet alleen naar wat je voelt en ervaart, maar ook naar hoe je lichaam eruitziet en hoe je seksuele performance overkomt. Later onderzoek naar seksuele zelfgerichte aandacht bouwde daarop voort.

En dat woord vind ik zo interessant omdat het iets wat heel persoonlijk voelt ineens in een veel grotere geschiedenis zet.

Vast niet iedere vrouw doet dit. Maar wel veel. En niet iedere vrouw doet het altijd. Mannen kunnen zichzelf tijdens seks ook observeren. Sure. Maar vrouwen groeien wel op in een cultuur waarin hun uiterlijk structureel zwaar wordt meegewogen en waarin het vrouwelijke lichaam buitensporig vaak wordt aangeboden als iets om naar te kijken. Dat is precies de achtergrond waartegen Barbara Fredrickson en Tomi-Ann Roberts in 1997 hun objectification theory formuleerden: wanneer meisjes en vrouwen consequent leren zichzelf ook vanuit het perspectief van een externe waarnemer te zien, kan die blik worden geïnternaliseerd. En dat gebeurt uiteraard aan de lopende band.

Je hebt dan uiteindelijk niet eens iemand nodig die op dat moment zegt dat je buik platter moet. Je kunt en doet dat prima zelf. Ook midden in bed.

Onderzoek naar zelfobjectificatie en seksueel functioneren vond inderdaad verbanden tussen body surveillance, appearance anxiety, seksuele zelfbewustheid en slechter seksueel functioneren.

Dat klinkt theoretisch totdat je naakt ligt en ineens denkt:

Hoe zien mijn borsten er zó eigenlijk uit? Ben ik nu niet té nat?

Daar is-ie weer. De interne cameravrouw. Of cameraman. Waarschijnlijk cameraman. We blijven tenslotte bij het thema.

En voor de duidelijkheid: ik ga hier niet doen alsof het heerlijk vinden om begeerd te worden per definitie een soort patriarchale, systemische denkfout is. Begeerd worden kan ontzettend lekker zijn. Aandacht kan opwindend zijn. Weten dat iemand naar je kijkt kan uiteraard precies zijn waar jij van aangaat.

Maar daar begint voor mij wel een veel interessantere vraag.

Wil ik jóu echt - of vind ik het lekker dat jij mij wilt?

Dat kan tegelijk waar zijn, maar het hoeft zeker niet.

En hoe langer ik daarover nadenk, hoe interessanter ik dat verschil vind. Want als een flink deel van je seksuele bevestiging afkomstig is uit gewenst zijn, kun je ongelooflijk goed worden in het lezen van de ander: vindt hij mij mooi, is hij opgewonden, kijkt hij naar me, wil hij me, doe ik iets waardoor hij reageert?

Dat levert echte gevoelens op. Opwinding zelfs.

Alleen zegt zijn verlangen nog steeds niet automatisch iets over het jouwe.

En dan is ‘waar ga ik eigenlijk van aan?’ ineens een veel kwetsbaardere vraag dan hij klinkt, juist omdat begeerd worden soms diep verweven raakt met hoe je jezelf seksueel bent gaan zien. Niet: waar krijg ik bevestiging, wat maakt de ander geil, wat kan ik overtuigend performen? Maar: waar beweegt míjn lichaam naartoe als er even niemand punten uitdeelt?

Ben je geil of dóé je geil?

Daar zit ook iets ongelooflijk alledaags in.

Je kunt ontzettend goed leren aantrekkelijk te zijn. We léren hoe ‘aantrekkelijk’ eruitziet.

Je kunt leren welk ondergoed flatterend staat. Hoe je lichaam eruitziet in een bepaalde houding. Welke blik sexy is. Hoe je kreunt zonder dat het klinkt alsof je net je teen tegen het bed hebt gestoten. Welke beweging herkenbaar ‘ik heb hier enorm veel zin in’ communiceert. Hoe een vrouw die ‘echt geniet’ beweegt en klinkt.

Je kunt zelfs leren genot overtuigend uit te voeren.

Er bestaat volgens mij een complete beeldtaal voor vrouwelijke opwinding. Rug hol. Mond open. Hoofd naar achteren. Geluid erbij.

Je kunt het storyboarden.

En dan wordt het ingewikkeld, want je kunt een performance natuurlijk ook voelen. Als iemand jou aantrekkelijk vindt en jij merkt dat, kan dat je opwinden. Dat maakt die opwinding niet nep.

Maar ergens in die kluwen moet je nog wel kunnen vragen:

Dat is geen test waarop één correct antwoord bestaat.

Het is precies de reden waarom ik zo weinig kan met het idee dat vrouwen alleen maar ‘beter moeten communiceren over wat ze willen’.

Daarvoor moet er überhaupt ruimte zijn om dat te ontdekken; en liefst een bedpartner die niet rustig blijft wachten tot jij eerst je eigen gebruiksaanwijzing hebt geschreven.

We leren meisjes en vrouwen eindeloos veel over aantrekkelijkheid. Over gladde benen, geur, gewicht, kleding, lingerie, leeftijd, haar, borsten, billen, huid. VOOR DE ANDER! Vervolgens worden daar seksuele beelden bovenop gestapeld waarin vrouwelijk verlangen bijna uitsluitend zichtbaar wordt gemaakt via hoe het eruitziet voor een ander.

De blik is al lang vóór bed begonnen

We leven bovendien niet in een tijd waarin het vrouwelijke lichaam minder zichtbaar is geworden. Integendeel. We zwemmen in lichamen, filters, porno, beautybeelden, algoritmes, trends, advertenties en eindeloze instructies voor wat begeerlijk heet.

Meer seksuele zichtbaarheid is helaas niet hetzelfde als meer seksuele vrijheid. Dat is een fout die volgens mij nogal vaak wordt gemaakt. Ik zie en hoor dat in ieder geval erg veel om mij heen. In media-landschap maar ook zeker privé.

Alsof veel naakt automatisch betekent dat vrouwen tegenwoordig bevrijd zijn.

Nee.

Een lichaam kan extreem zichtbaar zijn en nog steeds nauwelijks als verlangend subject centraal staan.

Ik kwam bij mijn stuk over Frida Kahlo steeds terug bij de zin: zichtbaar zijn is niet hetzelfde als gezien worden.

Hier geldt precies hetzelfde.

Een vrouw kan sexy zijn naakt, begeerd worden, werkelijk overal in beeld zijn en heel overtuigend laten zien dat ze geniet, terwijl de centrale seksuele vraag nog steeds luidt:

wat doet haar lichaam voor de kijker?

Het is zelden: wat ervaart zij?

Ja, porno hoort in dit verhaal

Niet omdat porno één homogeen ding is en ook niet omdat ik seksueel verlangen politiek schoon wil wassen. Fantasieën hoeven geen beleidsdocument te zijn.

Maar het zou nogal gek zijn om te doen alsof mainstream pornografie geen deel uitmaakt van de beeldbank waaruit we leren hoe ‘seks’ eruitziet.

Grote inhoudsanalyses van veelbekeken online porno vinden regelmatig fysieke agressie, en vrouwen zijn daarin veel vaker het doelwit dan mannen; een analyse van meer dan vierduizend scènes op Pornhub en Xvideos vond fysieke agressie in grofweg 35–45 procent van de scènes, afhankelijk van platform en categorie, en repercussies voor die agressie waren zeldzaam. Nihil eigenlijk.

En de normalisering gaat ver. In een rapport van de Children’s Commissioner for England uit juni 2026 bleek dat 58 procent van de ondervraagde jongeren die porno hadden gezien, beelden van wurging had gezien.

Dat is niet meer een exotisch hoekje van internet.

Gewelddadige scripts zijn mainstream beschikbaar, algoritmische online omgevingen kunnen steeds extremere inhoud binnen bereik brengen en praktijken zoals choking zijn ver genoeg genormaliseerd om al heel jong (echt piepjong) onderdeel van de seksuele beeldwereld te worden. Europese en Britse beleidsrapporten waarschuwen daar inmiddels expliciet voor. Dat doen ze echt niet zomaar.

Het gaat mij hier niet om een keurige discussie over ‘goede’ en ‘slechte’ porno. Ik heb het hier over scripts. Dingen die we eindeloos zien. En wie daar dus handelt. En daarmee ook, wie er ontvangt. Wie staat hier centraal? Wie heeft pijn? Wie ‘geniet’ zichtbaar en luid en bijna altijd op dezelfde manier?

Heel vaak wordt juist ook het vrouwelijk genot zelf onderdeel van de performance: haar plezier als bewijs dat wat er met haar gebeurt blijkbaar prettig, gewenst en succesvol is.

Dat lijkt me nogal relevant als je vervolgens een generatie vrouwen vertelt dat ze tijdens echte seks gewoon wat minder in hun hoofd moeten zitten.

De kooi kan ook gewoon betere belichting krijgen.

Mijn zeer onwetenschappelijke veldonderzoek rond de veertig

Nu komt het gedeelte waardoor ik dit stuk überhaupt zo leuk vind om te schrijven.

Ik zie en merk namelijk óók iets anders.

Om me heen hoor ik vrouwen ergens in hun late dertiger en veertiger jaren ineens met een soort vrolijke nieuwsgierigheid over seks praten die me soms bijna aan een soort tweede puberteit doet denken. Heerlijk! Wat is dit voor fenomeen?

En niemand hoeft me nu een hormooncurve te sturen, ik bedoel de sfeer. Dat opnieuw ontdekken.

Dit vind ik dus wél lekker. Dat andere kennelijk totaal niet, bij nader inzien. Dat zou ik eigenlijk eens willen proberen. Waarom deed ik dit jarenlang terwijl ik daar nooit iets aan vond? Oooooh, kan dit ook? Ik ga rollenspellen spelen.

Een tweede puberteit, ik weet er even geen ander woord voor, maar dan hopelijk met een iets beter ontwikkelde bullshitdetector en zonder dat één van je ouders beneden vraagt of de deur open kan blijven.

En ik zie het niet als bewijs dat onze seksuele cultuur bevrijder is geworden. Integendeel; op allerlei manieren is die cultuur pornified, commercieel en nog zichtbaarder geworden.

Misschien zit de bevrijding juist in meer weerstand daartegen. Meer leven en ervaring achter je. Meer taal ook. Taal is macht. In deze is het de macht om achter die kutcamera vandaan te komen.

En ik zie ook hoe die behoefte om aardig, lief en vooral niet ‘te veel’ gevonden te worden bij sommigen langzaam minder belangrijk wordt.

En (zeker niet voor iedereen, maar wel voor sommige vrouwen) een groeiend besef dat er geen prijs wordt uitgereikt voor twintig jaar seks hebben die vooral niemand teleurstelt.

Maar goed er heerst een dominante vraag de laatste tijd in mijn omgeving: waarom krijgen vrouwen rond hun veertig ineens veel meer zin in seks en vooral ook experimenteren hierin?

Misschien is dat niet eens de meest interessante/leuke.

Misschien is dat wel…

Waar krijgen ze eindelijk minder zin in?

Slechte seks, bijvoorbeeld. Pleasen. Doorgaan omdat stoppen een sfeerbreuk geeft. Seks omdat het “alweer even geleden is”. Doorgaan nadat jij al klaar bent gekomen en hij nog moet? Vooral dat laatste is hardnekkig ingebakken bij velen geloof ik. Zó jammer. Voor iedereen in dit scenario trouwens.

Je aantrekkelijk voelen omdat iemand jou wil, zonder jezelf de moeite te gunnen om te vragen of jij die persoon eigenlijk wel zo graag wilt. Ook geen zin in.

Een voorspelbaar stappenplan waarvan ooit iemand heeft besloten dat dit het volledige menu ‘seks’ heet. No, no. Buiten alles wat er te ontdekken valt bestaat a-seksualiteit ook gewoon.

Of jarenlang geduld hebben met iemand die de clitoris benadert alsof het een escape room is waarvan hij principieel weigert de aanwijzingen te lezen. Done.

Misschien wordt lust niet eens altijd groter, ik denk dat onzin gewoon minder marktaandeel krijgt. En terecht.

Een klein experiment

Er is één manier waarop je snel ziet hoe cultureel onze definitie van ‘normale seks’ eigenlijk is. Draai het eens om.

Vanaf morgen spreken we af dat heteronormatieve seks klaar is zodra de vrouw klaarkomt.

Zij orgasme? Basta, mooi geweest. Lamp aan, watertje, klaar.

Hij nog niet? Jammer joh, volgende keer beter. Slaap lekker.

Het omgekeerde is zó vertrouwd dat we nauwelijks meer merken hoe vreemd het eigenlijk is. Natuurlijk hoeft goede seks niet altijd met een orgasme te eindigen. Juist daarom is het interessant welk orgasme we wél zo gemakkelijk als natuurlijk eindpunt zijn gaan behandelen. Dat snap je best maar ik heb geen zin om overal disclaimers bij te zetten.

Onderzoek naar orgasmefrequentie maakt die asymmetrie trouwens ook behoorlijk zichtbaar. In een grote proef zei 95 procent van heteroseksuele mannen meestal of altijd klaar te komen tijdens seksuele intimiteit, tegenover slechts 65 procent van heteroseksuele vrouwen. Bij lesbische vrouwen was dat al 86 procent.

Vrouwen blijken dus niet ineens over een totaal andere neurologische infrastructuur te beschikken wanneer degene naast hen een vrouw is.

Recente studies naar seksuele scripts passen daarbij: vrouwen verwachtten meer clitorale stimulatie en een grotere kans op een orgasme wanneer ze zich seks met een vrouw voorstelden dan wanneer hun partner een man was. Wat zegt dat veel hé. Mooi.

Ook in een dagelijkse dagboekstudie uit 2025 onder heteroseksueel gekoppelde volwassenen kwamen mannen in 90 procent van de gerapporteerde seksuele ontmoetingen klaar en vrouwen in 54 procent. Belangrijker nog voor dit stuk: vrouwen streefden het orgasme van hun mannelijke partner sterker na dan mannen dat van hun vrouwelijke partner deden.

De onderzoekers noemen dat heel terecht een orgasm pursuit gap.

Niet alleen een orgasmekloof dus. Een groot en zichtbaar verschil in wie wiens plezier überhaupt nastreeft.

Dat verandert de vraag wederom behoorlijk.

Niet: Waarom kunnen vrouwen zo moeilijk klaarkomen?

Maar: Waarom is haar orgasme zo ontzettend vaak het optionele gedeelte van het programma?

En nee, orgasme is niet de enige maat voor goede seks. Soms wil je niet klaarkomen. Soms is iets geweldig zonder climax. Soms ben je er ineens helemaal klaar mee. Soms krijg je flinke kramp in je kuit wat de hele mood verpest. Maakt niet uit. We hoeven de ene performance-eis niet te vervangen door een vrouwelijke KPI.

Het gaat hier om het script. Wie is vanzelfsprekend belangrijk? Degene over wie het expliciet niet hebben in dit verhaal. De norm. Het mannelijke orgasme.

Welke handeling geldt als ‘het echte werk’? Penetratieseks anyone? Wanneer is seks klaar?

Waarom noemen we zoveel dingen die voor veel vrouwen juist essentieel zijn nog altijd voorspel, alsof de echte voorstelling pas begint zodra de penis ten tonele verschijnt? Kijk er niet direct naar hoor, kans op schrik.

Hoeveel huiswerk gaan we haar nog geven?

Hier wordt het voor mij echt een beetje komisch. Lachen om maar niet te huilen zeg maar.

Want zodra we vaststellen dat vrouwen zichzelf tijdens seks kunnen beoordelen, hun uiterlijk kunnen monitoren, zich verantwoordelijk kunnen voelen voor de sfeer én ondertussen ook nog overtuigend genot kunnen performen, weten we meestal onmiddellijk wie dat moet oplossen.

Zij. De vrouw.

Zij moet beter communiceren. Zij moet leren loslaten. Zij moet uit haar hoofd. Zij moet haar grenzen voelen. Zij moet haar lichaam ontdekken. Zij moet leren vragen. Zij moet meer masturberen. Zij moet een podcast luisteren. Zij moet wellicht een oefenboek kopen. Zij. Zij. Zij. Bla. Bla. Bla.

Nog even en ze krijgt een Trello-bord.

Onderzoek naar 160 heteroseksuele koppels vond dat zelfobjectificatie samenhing met meer sexual emotional labour (ook weer zo’n lekker term): seksuele emotionele arbeid zoals verlangen performen, een orgasme faken of ongemak verdragen. Vrouwen die zich sterker door hun mannelijke partner geobjectiveerd vóélden rapporteerden bovendien gemiddeld minder orgasmes en meer van die seksuele emotionele arbeid.

En daar wil ik langer bij stilstaan dan bij het gebruikelijke vrouwen moeten beter zeggen wat ze lekker vinden. Doodvermoeiend.

Want als een vrouw zo goed heeft geleerd genot uit te voeren dat haar bedpartner denkt dat alles uitstekend gaat, dan is dat optreden natuurlijk niet in een vacuüm ontstaan.

Er ligt iemand naast haar die het blijkbaar overtuigend genoeg vindt.

Mannen, niet doorscrollen

Dit is niet het gedeelte dat je naar je vriendin moet sturen met:

Interessant voor jou!

Nee, nee. Wacht maar even.

Want heteroseksuele mannen hebben hier echt iets te doen. Iets goed, yay!

Niet ‘het vrouwelijke orgasme repareren’. Geen handleiding opeisen. Geen zeg precies waar ik moet drukken en hoeveel seconden waarna jij jezelf een uitstekende minnaar verklaart omdat de ‘machine’ correct functioneerde.

Ook dat maakt haar lichaam weer tot apparaat en de man tot technicus.

Kijk. Luister. Vraag. Let op!

En vooral: zorg dat haar antwoord geen consequenties heeft waar ze vervolgens óók weer voor moet zorgen.

Kan ze zeggen dat iets niet lekker is zonder dat jij meteen gekwetst, defensief of stil wordt? Kan ze halverwege stoppen? Van gedachten veranderen?

Kan ze zeggen langzamer, harder, niet daar, nog even, ik weet het eigenlijk niet, zonder dat zij daarna jouw ego moet troosten?

Kan ze lachen als iets totaal niet werkt?

Kan ze veel tijd nemen zonder zichzelf te voelen haasten?

Kan ze genieten zonder dat je van haar orgasme vervolgens jouw rapportcijfer maakt?

Dat is veiligheid.

Niet alleen het ontbreken van gevaar, maar de aanwezigheid van genoeg vertrouwen en nieuwsgierigheid om iets te kunnen proberen zonder dat je vooraf al weet hoe het moet eindigen.

En daar begint experimenteren pas echt leuk te worden. Voor iedereen!

De studie naar orgasm pursuit uit 2025 is hier gewoon lekker direct over: de onderzoekers concluderen dat seksuele gelijkheid niet bereikt wordt door te blijven focussen op individuele barrières van vrouwen, maar juist vraagt om meer symmetrische, relationele inspanning. In hun data streefden mannen hun eigen orgasme sterker na, vrouwen dat van hun mannelijke partner sterker, en voelden mannen zich bovendien meer door hun partner gesteund in hun orgasme dan vrouwen. Als we gewoon eerlijk zijn is dit gewoon heel herkenbaar. En daar komt nog iets bij wat ik in mijn eigen heterowereld absurd herkenbaar vind. Een man hoeft soms maar één keer écht te vragen wat jij lekker vindt of zichtbaar zijn best te doen voor jouw plezier en we zijn al bijna: kijk nou, wat goed! Alsof dit extra service is. Wij heterovrouwen nemen echt niet van nature met weinig genoegen, maar we hebben verdomd goed geleerd niet te zeiken, blij te zijn met aandacht en vooral niet te veel te vragen. Dáár ligt de lat dus blijkbaar. Mannen kunnen daar echt wel meer mee. Verdiep je eens in hoe wij gezien worden, en hoe jij zelf kijkt. Letterlijk én figuurlijk.

De onderzoekers zeggen zelfs expliciet dat zonder de inspanning van mannelijke partners pogingen om vrouwen hun eigen orgasme meer te laten nastreven weinig kunnen opleveren.

Dus misschien moet de vraag niet alleen zijn: Heb jij haar ooit gevraagd wat ze lekker vindt?

Maar juist ook: Ben jij werkelijk nieuwsgierig naar het antwoord wanneer dat antwoord niet over jou gaat? Durf jij het écht aan te horen als een fantasie niets met jou te maken heeft?

Dat vind ik interessanter.

Want er is een verschil tussen graag willen horen dat je het ‘goed doet’ en werkelijk, maar dan ook écht, willen weten wat de ander ervaart.

En er is ook een verschil tussen een vrouw helpen haar eigen plezier te onderzoeken en eisen dat zij eerst een complete gebruiksaanwijzing voor zichzelf schrijft voordat jij hoeft op te letten.

Zij klinkt alsof ze geniet. Maar geniet ze?

Dat is misschien de ongemakkelijkste vraag in het hele stuk.

Omdat performance relationeel is.

Als vrouwen leren welke geluiden, gezichten en bewegingen als vrouwelijk genot worden gelezen, kunnen mannen diezelfde signalen natuurlijk óók leren lezen als bewijs.

Mooi gesloten systeem.

Zij levert de performance. Hij herkent de performance. Iedereen gaat ervan uit dat er genot plaatsvindt. Efficiënt.

Behalve als je daadwerkelijk geïnteresseerd bent in het verschil tussen: ze ziet er echt uit alsof ze geniet en ze geniet daadwerkelijk.

Dat kun je zeker niet altijd aan iemand aflezen. Dus ja, soms moet je vragen. Gewoon als mens. Fijn toch? Dat communiceren beide kanten op. Denk dat daar ook al heel veel begint. Alleen dat al kan heel spannend zijn. Het is kwetsbaar, het is echt en het is niet altijd wat je op het eerste gezicht denkt.

Vind je dit lekker? Wil je meer? Wil je iets anders? Zal ik doorgaan? Wat zou je willen proberen?

En vervolgens het revolutionaire tweede deel:

luisteren naar het antwoord!

Nu wordt het eindelijk leuk

Want ik wil absoluut niet dat dit stuk eindigt als een nieuwe cursus die vrouwen helpt zichzelf nog beter te analyseren.

Het leuke aan zo’n begrip als spectatoring is juist dat je het kunt herkennen en dan af en toe kunt denken:

O ja. Daar zit ze weer.

Die toeschouwer. En in plaats van haar meteen therapeutisch uit je hoofd te moeten verbannen, kun je de camera heel even draaien.

Wat zie ík? Ben ik echt opgewonden? Vind ík dit sexy? O, dit, nog een keer.

En daar begint voor mij eigenlijk de aantrekkelijkste kant van dit hele onderwerp.

Experimenteren. Met klem níet als zelfzorgtaak. Alsjeblieft, die hebben we al genoeg. Maar wel echt als speeltuin. Hoe leuk. Get excited!

Iets proberen dat in je hoofd verschrikkelijk sexy was en in werkelijkheid vooral onmogelijk blijkt omdat niemand drie knieën heeft. Ontdekken dat iets wat cultureel als bloedheet wordt verkocht je werkelijk totaal koud laat (been there, done that). Of dat iets waarvan je nooit had gedacht dat het ‘jouw ding’was ineens precies dát blijkt te zijn.

Een fantasie waar geen enkel keurmerk op zit. Een voorkeur die nergens logisch uit voortkomt. Gekke kinks.

Het punt is niet dat er een correcte manier van vrouwelijke lust bestaat.

God verhoede.

Het punt is juist dat er ruimte moet zijn om geen flauw idee te hebben en het uit te zoeken. En LUST is real. Zeker óók bij vrouwen. We komen alleen niet allemaal bagageloos die slaapkamer binnen. Hoe heerlijk als je ontdekt wat jouw lust doet en daar vrij in kunt bewegen, al is het soms maar even. Je verandert als mens voortdurend; waarom zou dit stukje stilstaan?

Er ligt geen pure seksuele jij onder een steen

Daar wil ik nog één ding bij zeggen, omdat het woord authentiek zo gemakkelijk een nieuwe val wordt.

Alsof ergens diep onder alle porno, oude geliefden, slechte seks, goede seks, schaamte, fantasieën, films en alles wat je ooit hebt geleerd een volledig cultuurvrije seksuele kern-Raquel ligt te wachten.

Nee natuurlijk, ik ben geen laboratoriumdier dat buiten cultuur bestaat.

Ook verlangen wordt gevormd. Beeldvorming is een groot ding. Verlangen wordt gevormd door ontzettend veel factoren.

Je hoeft het dus ook niet nog moeilijker te maken dan het is. Ik heb weleens stilgestaan bij de vraag: is dit verlangen wel 100% van mij? Kun je stapelgek van worden, true story.

Interessanter is echter: wat gebeurt er met mij wanneer ik even niet bezig ben met hoe mijn verlangen eruitziet voor iemand anders?

Misschien ontdek je dan dat je juist heel graag bekeken wordt.

Prima.

Maar dan omdat jij daar geil van wordt.

Dat is nogal iets anders dan bekeken willen worden omdat je geleerd hebt dat begeerlijk zijn je seksuele waarde bewijst.

En precies daar zit voor mij het verschil tussen LUST en performance.

Lust is geen solo-opdracht

Misschien is dat uiteindelijk wat ik zie in die vrouwen om me heen die rond hun veertigste ineens opnieuw nieuwsgierig worden. Ik zie het in gesprekken en levens om me heen: affaires, scheidingen, opnieuw daten, veel uitgaan, experimenteren — en vooral steeds vaker die vraag: maar wat wil ík eigenlijk?

Het is geen magische stijging van ‘het libido’. Ook geen triomf van een zogenaamd ‘progressieve seksueel bevrijde samenleving’ (hebben we niet, fight me).

Misschien gebeurt er voor velen iets veel interessanters. Minder auditie. Minder zin om gekozen te worden door iemand die je zelf nauwelijks zou kiezen. Minder blij zijn met de kruimels van iemands dag.

Gewoon veel meer willen. En leren wat dat is en hoe je het krijgt.

Minder genoegen met middelmatige seks en minder automatisch verwarren van begeerd worden met zelf begeren.

En meer ruimte voor dat heerlijke, volwassen en soms totaal puberale: maar wat als ik dít eens probeer? ENM?

Dat mag een tweede puberteit zijn van mij.

Maar dan graag eentje waarin we niet opnieuw alle verantwoordelijkheid bij vrouwen neerleggen. Want als wij eindelijk ruimte gaan maken om minder te performen en meer te voelen, kunnen mannelijke bedpartners niet achterover gaan liggen wachten tot er een correct ingevulde handleiding wordt aangeleverd.

Jullie hebben werk.

Niet meer vragen wat vrouwen beter moeten aangeven voordat jullie beginnen te kijken. En weaponized incompetence vind ik hier eerlijk gezegd ook behoorlijk raak: ‘ik weet gewoon niet echt wat jij heul lekker vindt’ is wel héél comfortabel als dat betekent dat zij vervolgens het hele seksuele projectmanagement mag overnemen. En een man incompetent noemen? The horror!

En ook niet je eigen orgasme behandelen als het natuurlijke eindpunt van seks.

Niet haar onzekerheid, zelfbewustzijn of ‘in haar hoofd zitten’ als individueel defect diagnosticeren terwijl je zelf onderdeel bent van de seksuele ruimte waarin dat gebeurt.

Maak het veilig om van gedachten te veranderen. Maak het normaal dat haar plezier is waar het om draait. Daar geniet iedereen uiteindelijk van.

Wees nieuwsgierig wanneer je niets hoeft te fixen. Vraaaaag en luister.

Geloof haar wanneer ze zegt dat iets fijn is en óók wanneer ze zegt dat het dat niet is.

Goede heteroseks kan nu eenmaal niet betekenen dat haar plezier een keuzevak is en het zijne het verplichte eindexamen.

Die toeschouwer mag best een keer naar huis. Maar vrouwen hoeven haar niet in hun eentje de deur uit te zetten. De man naast haar heeft werk: niet achteroverleunen tot zij zichzelf perfect heeft uitgelegd, maar bijdragen aan de veiligheid, tijd, aandacht en nieuwsgierigheid waarin er überhaupt iets te ontdekken valt. Niet tevreden zijn met een overtuigende voorstelling. Niet haar plezier als bonus behandelen.

Dan blijft er iets veel leukers over dan kijken hoe seks eruitziet: voelen wat er werkelijk gebeurt. Heerlijk, voor iedereen in dit spel.

Dát lijkt me nou LUST.

Nog één kleine PAREL na de lust ✦

Ik vond tijdens het schrijven één onderzoek dat nogal mooi bevestigt dat goede seks niet opgelost wordt door vrouwen nóg beter hun eigen gebruiksaanwijzing te laten schrijven.

Voor abonnees hieronder die rabbit hole + waar LUST wat mij betreft daarna vanzelf naartoe ging.

PARELS is gratis — schrijf je in en lees meteen door.

Subscribe now

Bronnen

• Masters & Johnson — spectatoring als concept; latere studies operationaliseren die zelfgerichte derde-persoonsaandacht tijdens seks.

• Fredrickson & Roberts — Objectification Theory en internalisering van het waarnemersperspectief.

• Steer & Tiggemann — zelfobjectificatie, body surveillance en seksueel functioneren.

• Thomas et al. — zowel positieve als negatieve seksuele veranderingen in midlife; positieve veranderingen werden onder meer gekoppeld aan meer zelfkennis en zelfvertrouwen.

• Frederick et al. — orgasmefrequenties naar sekse en seksuele oriëntatie.

• Read et al. — partnerobjectificatie, orgasmes en sexual emotional labour bij 160 heteroseksuele koppels.

• Wolfer & Carmichael — orgasm pursuit gap en wederkerigheid tussen heteroseksuele partners.

• Fritz et al. en Shor & Seida — agressie in mainstream online pornografie en de discussie over tijdtrends.

• Children’s Commissioner for England — actuele blootstelling van jongeren aan gewelddadige pornografische scripts, waaronder strangulation.

Ik heb dus een zwembad. Ik werk thuis en kan mijn dag verschuiven als dat nodig is. En als het echt niet gaat, kan ik een airco kopen.

Ik kom deze hitte wel door.

Wanneer ik dan denk: ach, het valt eigenlijk best mee, zegt dat vooral iets over mijn omstandigheden. Niet over de hitte.

Privilege heeft zelden de beleefdheid zichzelf als privilege voor te stellen. Soms is het simpelweg de mogelijkheid om op het warmste moment van de dag níét op een steiger te staan, een slaapkamer die ’s nachts nog enigszins afkoelt, een leidinggevende aan wie je niets hoeft uit te leggen of genoeg geld om een leefbare temperatuur te kopen. Dan voelt de zomer draaglijk, kun je gezellig meeknikken met alle mensen en media die roepen dat we vooral ‘lekker moeten genieten’ van het hete weer en klinkt je eigen ontsnappingsroute voor je het weet als algemeen advies.

Drink genoeg! Blijf binnen!! Vermijd inspanning! Zoek een koele plek!

Allemaal verstandig. Alleen worden die opdrachten uitgedeeld aan mensen die nauwelijks kunnen bepalen waar ze wonen, wanneer ze werken en hoeveel bescherming ze kunnen betalen, terwijl de partijen die daar juist wél invloed op hebben lekker geen pushmeldingen krijgen.

Het Nationaal Hitteplan kan worden beëindigd zodra de temperatuur daalt. Pfieuw. De ongelijkheid klokt alleen niet tegelijk uit.

Eind juni werden in de week van de hitte en de week erna naar schatting 911 meer sterfgevallen geregistreerd dan verwacht. Het RIVM kan niet vaststellen dat al die mensen door de hitte overleden, maar noemt het zeer aannemelijk dat de warmte een rol speelde. Hoge nachttemperaturen verhogen bovendien het sterfterisico boven op het risico van hoge maximumtemperaturen overdag.

Hitte is niet zomaar een ongemakkelijke sfeer of een loom gevoel. Ze kan hart-, long-, nier- en psychische aandoeningen verergeren en vormt extra risico’s tijdens onder meer zwangerschap, ouderdom en ziekte. Maar zelfs een lichamelijk risico wordt pas werkelijk begrijpelijk wanneer we kijken naar de omstandigheden waarin dat lichaam moet wonen, werken en proberen te slapen.

Een thermometer meet geen ontsnappingsmogelijkheden

Een thermometer meet graden. That’s it.

De temperatuur op de weerapp kan dan ook voor iedereen ongeveer hetzelfde zijn. De temperatuur waarin mensen daadwerkelijk wonen, werken en slapen is dat absoluut niet.

Een oudere vrouw in een goed geïsoleerd huis, met zonwering, familie in de buurt en geld voor verkoeling, bevindt zich in een andere werkelijkheid dan iemand van dezelfde leeftijd die alleen woont op driehoog in een woning waar de warmte ’s nachts blijft hangen. Een zwangere thuiswerker kan haar dag anders indelen dan een zwangere zorgmedewerker, schoonmaker of magazijnmedewerker met een rooster dat gewoon doorgaat, en voor iemand met een lichamelijke beperking is een koele bibliotheek weinig waard wanneer die niet bereikbaar is. Voor iemand zonder woning is het advies om het huis koel te houden geen advies, maar een foutmelding van het systeem.

Leeftijd, gezondheid, inkomen, taal, woonplek, sociale contacten en toegang tot voorzieningen staan niet los van elkaar; ze stapelen zich op. Wie weinig geld heeft, woont bovendien vaker in een warmere woning of een wijk met minder groen en heeft minder mogelijkheden om zelf iets aan die omstandigheden te veranderen.

Het woord kwetsbaar doet ondertussen graag alsof het probleem al als vanzelf in bepaalde mensen zit. Alsof zij nu eenmaal niet goed tegen de zomer kunnen en vooral beter voor zichzelf moeten zorgen.

Daar ontstaat een handige cirkelredenering. We richten woningen, wijken, werk en voorzieningen onvoldoende in op verschillende lichamen en levens. Vervolgens noemen we de mensen die gevaar lopen kwetsbaar en gebruiken we diezelfde kwetsbaarheid als verklaring voor het feit dat ze gevaar lopen. Koekoek.

De omstandigheden verdwijnen en de eigenschap blijft netjes bij de persoon achter.

Mensen verschillen lichamelijk. Natuurlijk. Maar mensen worden óók kwetsbaar gemaakt door huizen die niet afkoelen, werk dat niet wordt aangepast, wijken zonder schaduw, armoede en voorzieningen die zij niet kunnen bereiken.

Hitte maakt de ongelijkheid niet. Ze trekt alleen het laken eraf.

Een te warm huis is geen leefstijlprobleem

Volgens TNO is bij ongeveer 35 procent van de bestaande Nederlandse appartementen nu al sprake van zeer grote oververhitting. Dat is veel. Veel te veel. Voor nieuwbouw bestaat een norm om zomerhitte te beperken; voor bestaande woningen bestaat die niet, terwijl juist daar in veel situaties de nieuwbouwnorm zou worden overschreden.

En toch eindigt de communicatie meestal bij de bewoner.

Daar zijn ze weer: ‘Houd de gordijnen dicht!’ ‘Zet ’s avonds de ramen open!’ ‘Zoek elders verkoeling!’

Allemaal verstandig. Alleen kun je een slecht ontworpen woning niet wegdrinken.

Een huurder kan niet zomaar buitenzonwering aanbrengen, het dak vergroenen, de gevel aanpassen of besluiten dat de parkeerplaats voor het gebouw voortaan uit volwassen bomen bestaat. Uit onderzoek van het SCP blijkt dat 49 procent van de huurders wel weet welke maatregelen tegen hitte mogelijk zijn, maar er weinig aan kan doen. Van de huurders is 64 procent voor een verplichting voor verhuurders om voldoende koelmogelijkheden aan te brengen.

Het ontbreekt mensen dus niet noodzakelijk aan kennis maar aan zeggenschap.

De bewoner krijgt opnieuw een lijst met tips. De verhuurder krijgt nooit een pushbericht met: Uw woning is onleefbaar heet. Onderneem nu actie.

Toch behandelen we kennis alsof het macht is. De woning is te heet, dus krijgt de bewoner tips. De tips kunnen de woning niet verbouwen, dus blijft de woning te heet. Omdat de woning heet blijft, concluderen we dat bewoners nog beter moeten worden voorgelicht.

Een prachtige cirkel, zolang je toevallig niet in dat huis hoeft te slapen.

Een nat washandje is geen volkshuisvesting. Een ventilator is geen stedenbouw. En een bewoner die iedere avond strategisch met ramen en gordijnen in de weer is, maakt een woning die structureel oververhit raakt nog niet geschikt voor het klimaat waarin die inmiddels staat.

‘Vermijd inspanning’ is uitstekend gezondheidsadvies én waardeloos arbeidsbeleid

We verwachten ondertussen wel dat onze pakketjes verschijnen. Dat we kunnen wijnen op terrassen. Dat de zorg doorgaat, de hotelkamer schoon is en het magazijn gewoon levert. De temperatuur mag uitzonderlijk zijn; de dienstverlening moet vooral normaal blijven.

De economie blijkt opvallend hittebestendig. Alleen werknemers hebben steeds die lastige lichamen.

Overmatige hitte vergroot niet alleen het risico op uitputting en een hitteberoerte, maar ook op ongelukken en langdurige schade aan onder meer hart, longen en nieren. Volgens het Arboportaal moet een werkgever voorkomen dat de temperatuur schadelijk wordt en onder meer beoordelen of het werk noodzakelijk is, de duur verkorten, werkzaamheden afwisselen en koele dranken aanbieden. Er bestaat alleen geen eenvoudige wettelijke maximumtemperatuur die iedere discussie beëindigt. Super handig.

Een werkgever heeft geen hittebeleid omdat er een kan water op tafel staat.

Ook hier werkt de redenering opvallend soepel. Het werk kan doorgaan zolang werknemers zich voldoende aanpassen. Dat zij zich móéten aanpassen, bewijst vervolgens dat het werk kennelijk kan doorgaan. Wie duizelig wordt, had meer moeten drinken. Wie het tempo niet volhoudt, is onvoldoende belastbaar. Wie thuisblijft, laat collega’s zitten. Het werk zelf blijft wonderlijk neutraal; alleen het lichaam blijkt steeds lastig.

En wanneer school, opvang of zorg tijdelijk uitvalt, verdwijnt dat werk natuurlijk niet. Er verschijnt geen klimaatfee die de kinderen ophaalt, de medicijnen controleert en ook nog even bij de oudere buurvrouw langsgaat.

Het werk verhuist naar een huishouden waarin meestal al iemand de agenda’s beheert en de gaten opvangt.

In 2025 waren 184.000 van de 212.000 mensen die vanwege zorg voor familie of gezin niet wilden of konden werken vrouw. 184.000 van de 212.000! De voorziening valt uit. Een vrouw vangt het op. Daarna blijkt uit de cijfers dat vrouwen minder werken. Klimaatadaptatie schuift zo moeiteloos de bestaande mental load binnen, meestal zonder dat iemand het klimaatbeleid noemt. En de cirkel is weer rond!

De verantwoordelijken krijgen geen advies

Het merkwaardige aan hittecommunicatie is niet alleen dat de adviezen soms nogal kleinerend zijn. Het merkwaardige is vooral aan wie vrijwel alle instructies worden gericht.

Jíj moet als huurder de zon buiten houden. De verhuurder hoeft veel minder vaak uit te leggen waarom de woning nog altijd onleefbaar heet wordt.

Jij als werknemer moet voldoende drinken. De werkgever moet officieel voor een veilige werkplek zorgen, maar in de praktijk blijft het voor werknemers vaak onduidelijk wanneer werk daadwerkelijk moet worden aangepast of stilgelegd.

Bewoners moeten een koele plek zoeken. De gemeente hoeft niet iedere zomer opnieuw op een felgekleurde infographic te verklaren waarom sommige buurten nog altijd bestaan uit donkere daken, brede wegen, parkeerplaatsen en jonge sprietjes waar over twintig jaar misschien een boom uit groeit.

En boven dat alles hangt een klimaatcrisis die niet is veroorzaakt doordat een verpleegkundige haar ventilator te lang liet draaien. Meer dan een eeuw verbranding van fossiele brandstoffen en ongelijke, niet-duurzame patronen van productie en energiegebruik hebben de aarde opgewarmd; degenen die historisch en economisch het minst hebben bijgedragen, worden juist harder getroffen.

Inmiddels bestaan plannen, onderzoeken en een ontwerp voor de Nationale Klimaatadaptatiestrategie 2026. Het probleem is niet dat letterlijk niemand iets doet. Het probleem is dat een strategie op papier geen woning afkoelt, terwijl de onmiddellijke verantwoordelijkheid steeds weer bij het individu terechtkomt.

De overheid stuurt een waarschuwing; de burger ontvangt een opdracht. Vervolgens kan die waarschuwing als handelen worden opgevoerd, terwijl degene die gewaarschuwd is verantwoordelijk blijft voor de uitkomst.

Een waarschuwing is soms nuttig. Maar een waarschuwing is nog geen bescherming.

Hoe minder macht je hebt over je woning, werk of leefomgeving, hoe meer je geacht wordt jezelf te redden.

De airco is niet de vijand

De discussie over airco laait steeds opnieuw op. Bij WNL botsten onlangs twee perspectieven. Filosoof Maarten Boudry pleitte voor veel ruimere toegang tot airco, omdat verkoeling tijdens extreme hitte levens kan redden. De Amsterdamse wethouder Lian Heinhuis wees op de ongelijkheid van privékoeling, de extra warmte buiten, de belasting van het stroomnet en alternatieven zoals groen, isolatie en publieke koelte.

Ze hebben allebei gelijk. Alleen niet over hetzelfde moment.

Wie vandaag in een levensgevaarlijk heet huis zit, heeft weinig aan een stedenbouwkundig plan voor 2040. Een koele ruimte kan acuut hét verschil maken. Ik ga dus zeker niet uitleggen dat iemand in een bloedhete huurwoning uit principe maar moet blijven zweten.

Airconditioning kan noodzakelijke bescherming zijn. Het probleem is niet dat mensen zichzelf proberen te beschermen. Het probleem begint wanneer één apparaat geacht wordt het werk te doen van volkshuisvesting, arbeidsbeleid, stedenbouw én klimaatbeleid.

Een nogal ambitieus takenpakket voor een kastje aan de gevel.

Een airco die je zelf moet kunnen kopen verdeelt verkoeling volgens koopkracht. Ze verandert niets aan de oorzaken van bijvoorbeeld oververhitte woningen. Tegelijk concentreert koeling de vraag naar elektriciteit juist op de heetste momenten: volgens het Internationaal Energieagentschap vertegenwoordigt koeling ongeveer 10 procent van het jaarlijkse elektriciteitsgebruik, maar circa 30 procent van de piekvraag.

De oplossing is dus niet géén koeling. De oplossing is toegankelijke en efficiënte koeling combineren met zonwering, ventilatie, betere gebouwen, groen, publieke koelte en schonere energie.

En ook hier kan de burger het onmogelijk goed doen. Wie geen verkoeling heeft, had zich kennelijk beter moeten voorbereiden. Wie een airco koopt, draagt bij aan het probleem. Wie haar gebruikt, is egoïstisch. Wie haar niet kan betalen, krijgt een risicolabel.

In alle varianten blijft de inrichting van de samenleving buiten schot.

De airco aan de gevel is zichtbaar. Politieke nalatigheid heeft geen buitenunit. Daardoor wordt de consument gemakkelijk de hoofdverdachte, terwijl verhuurders, werkgevers, beleidsmakers, ontwikkelaars en grote uitstoters weer heerlijk uit beeld verdwijnen.

De politiek van de persoonlijke schuld

Klimaatverandering wordt graag opgevoerd als een persoonlijk karakteronderzoek. Heb jij een airco? Vlieg je? Eet je vlees? Staat je verwarming niet te hoog?

Wat burgers doen is zichtbaar en daarom heerlijk eenvoudig te beoordelen. De airco hangt aan de gevel, de vliegreis wordt gedeeld op social media en het avondeten ligt op het bord. De besluiten over fossiele infrastructuur, datacenters, energievoorziening en investeringen zijn een stuk minder fotogeniek; terwijl juist dáár wordt bepaald hoeveel verder we opwarmen.

Het debat vernauwt zich tot het apparaat in de slaapkamer, terwijl complete steden en economieën buiten beeld blijven.

En zo worden we als burgers tegenover elkaar gezet. De één wijst naar de airco van de ander, de ander naar diens vliegreis, auto of avondeten. We voeren onderling een moreel proces over keuzes die we binnen het bestaande systeem maken, terwijl veel grotere beslissingen over energie, infrastructuur, uitstoot en ruimte allang boven onze hoofden zijn genomen.

Dat is misschien wel de handigste afleidingsmanoeuvre van allemaal: laat mensen die de kraan niet bedienen met elkaar ruziën over wie de vloer het slechtst droogdept. En dit onderlinge gevecht is geen ongelukkige bijwerking. Het is hartstikke bruikbaar. Zolang wij elkaar controleren op onze auto’s, consumptie, vliegreis en boodschappenmandje, hoeven de partijen aan de knoppen niet zoveel meer te doen. Kunnen ze lekker ongestoord doorgaan.

Hoe kleiner je beslissingsmacht, hoe nauwkeuriger je morele gedrag wordt geïnspecteerd. Hoe groter je beslissingsmacht, hoe vaker verantwoordelijkheid verandert in een ambitie, strategie of langetermijndoelstelling.

Verantwoordelijkheid zonder macht noemen we dan ‘keuzevrijheid’. Klinkt super mooi. En macht zonder verantwoordelijkheid noemen we beleid. Ook keurig.

En wanneer het dan misgaat, noemen we het een gebrek aan zelfredzaamheid. Eigen schuld dikke bult.

De cirkel is rond

Ik zal tijdens een volgende hittegolf mijn werk weer verschuiven. Ik zal in mijn zwembad springen, verkoeling zoeken en genoeg water drinken. Dat is enorm veel geluk. Géén verdienste.

Maar ik koop mezelf daarmee niet uit de gevolgen. Hooguit uit een paar tijdelijke omstandigheden. Uit die ene bloedhete kamer, die slapeloze nacht of het warmste deel van de werkdag.

Mijn zwembad helpt niet wanneer oogsten mislukken, voedsel duurder wordt, water schaars raakt, het stroomnet bezwijkt of steeds meer delen van de wereld onleefbaar worden. Een airco kan een lichaam vandaag beschermen. Soms is dat hard nodig. Maar een stabiel klimaat koop je er niet mee. Het is bescherming voor vandaag, echt niet dé oplossing voor morgen.

Ondertussen beslissen andere partijen over fossiele infrastructuur, datacenters, energievoorziening, bouwregels, arbeidsomstandigheden en de inrichting van onze steden. Dáár zitten de knoppen.

Bescherming is binnen onze samenleving ongelijk verdeeld. De toegang ertoe ook. Wie geld en ruimte heeft, kan de huidige hitte tijdelijk op afstand houden. Wie dat niet heeft, ondergaat haar directer en krijgt daar vaak ook nog een les zelfredzaamheid bij. Maar tegenover de bedrijven, investeerders en overheden die op veel grotere schaal bepalen hoeveel er wordt uitgestoten, wat er wordt gebouwd en welke belangen voorrang krijgen, zijn gewone burgers gewoon machteloos.

En juist daarom is het zo effectief om ons tegen elkaar uit te spelen. Terwijl wij onderling uitvechten wie de moreel juiste consument is, blijven degenen die aan uitstoot, groei en energiehonger verdienen heerlijk buiten beeld. Wij hebben dit niet ontworpen of bedacht. Wij beschikken niet over dezelfde knoppen en macht.

De werkelijke tegenstelling loopt daarom niet tussen de brave burger zonder airco en de egoïstische burger met airco. Ook niet tussen degene die alles “goed” doet, en via duurzaamheid zichzelf ontpopt tot een soort ‘moral police’, en degene die daar het geld, de tijd of de ruimte gewoonweg niet voor heeft.

De tegenstelling loopt tussen de mensen die zich zo goed mogelijk door de gevolgen heen proberen te bewegen en de partijen die de gevolgen op grote schaal kunnen beperken. En zij doen het niet.

Dat is oneerlijk. En ja, daar kunnen we ons behoorlijk machteloos tegenover voelen.

De mensen die de grootste gevolgen dragen, zijn meestal niet de mensen die de belangrijkste beslissingen nemen.

Hitte is fysiek. Bescherming is politiek. Nalatigheid ook.

Verder lezen op PARELS

Deeltijdprinsesjes bestaan niet
Over onbetaald werk, economische afhankelijkheid en waarom vrouwen niet minder werken, maar veel werk buiten de telling valt.

Altijd moe, altijd ‘aan’
Over de mentale belasting die ontstaat wanneer systemen hun gaten standaard door vrouwen laten opvangen.

Consumeren zonder oordeel
Over de handige politieke truc waarbij een systeemprobleem uiteindelijk als morele opdracht bij de consument belandt.

Nieuw? In Raquel’s Edit vind je mijn favoriete ingangen in PARELS.

Als jij geen abortus wilt, kies er dan niet voor.

Echt. Dat is ongeveer de grens van jouw beslissingsrecht.

Jouw geloof mag jouw leven sturen, je geweten jouw keuzes bepalen. Je mag een zwangerschap zelfs heilig vinden, abortus verdrietig, ingewikkeld of moreel onaanvaardbaar. Je mag zelfs zeker weten dat jij het nooit zou doen. Het mag allemaal en het wordt ook aan de lopende band verkondigd.

Maar jouw overtuiging is geen gebruiksaanwijzing voor het lichaam van een ander.

Toch is dat precies waar het debat over abortus steeds weer naartoe schuift. Niet: wat zou ík doen? Maar: wat mag zij doen? Niet: wat geloof ik? Maar: hoeveel gevolgen mag zij vanwege mijn geloof dragen? En zo vaak wordt de vrouw die zwanger is in dat gesprek níet gewoon behandeld als wat zij is: een mens met een lichaam, een leven, relaties, werk, geld, gezondheid, verlangens en grenzen.

In deel 1 van dit drieluik (Abortus en autonomie (1): wat je voelt, en wat je denkt dat je hoort te voelen) schreef ik over wat je voelt na een abortus; en wat je denkt dat je hoort te voelen. Over opluchting, verdriet, twijfel, rust, blijdschap en het maatschappelijke script waarin lijden betrouwbaarder lijkt dan helderheid. In deel 2 (Abortus en autonomie: waarom het nooit alleen jouw keuze lijkt te zijn) ging het over de buitenwereld: de ruis van wetten, demonstranten, partners, artsen, religie, stigma en al die stemmen die zich rond een zwangere vrouw verzamelen alsof haar lichaam ineens een beetje publiek bezit is.

Dit derde deel gaat over terughalen. Niet terug naar een fantasie waarin keuzes volledig vrij, puur en onaangeraakt door de wereld ontstaan; zo kiest niemand. Het gaat om iets veel simpelers:

De omstandigheden zijn van de wereld. De keuze is van haar.

De rode draad van dit hele drieluik is uiteindelijk controle.

Wie krijgt macht over de beslissing zodra het lichaam van een vrouw zwanger is?

Ik schrijf hier vooral over vrouwen, omdat zwangerschap, moederschap en de politieke controle daaromheen historisch en maatschappelijk sterk gegenderd zijn. Dat betekent niet dat alleen vrouwen zwanger kunnen worden. Ook sommige trans mannen en non-binaire mensen kunnen zwanger worden en abortuszorg nodig hebben; hun recht op veilige zorg en lichamelijke autonomie is uiteraard niet kleiner. Fiom heeft daar inmiddels ook specifieke informatie en zorgondersteuning voor. De grens waar dit stuk over gaat geldt voor iedereen die zwanger kan worden: wie de zwangerschap draagt, heeft het laatste woord over het voortzetten ervan.

Geen enkele keuze ontstaat in een vacuüm

We kiezen nooit buiten de wereld.

Een baan kies je binnen wat beschikbaar is, wat betaalt, wat te combineren valt met zorg en hoe gezond je bent. Een relatie ontstaat niet los van wat je over liefde, veiligheid, seks en jezelf hebt geleerd. Een kinderwens leeft niet buiten woningprijzen, werk, gezondheid, een partner, familie, kinderopvang en de vraag wie er straks om drie uur ’s nachts opstaat. Waarom zouden we bij abortus ineens eisen dat een keuze pas werkelijk autonoom is wanneer al die omstandigheden verdwijnen?

Soms wil iemand geen kind. Soms wel, maar niet nu. Misschien is de relatie onveilig, het geld op, het huis te klein of het lichaam ziek. Vaak zijn er al kinderen die alle beschikbare zorg vragen. En vaak genoeg zou een zwangerschap een opleiding, bedrijf of loopbaan ontwrichten.

En soms is er geen dramatisch verhaal.

Soms is het antwoord gewoon: ik wil dit niet.

Dat zou genoeg moeten zijn. Dat ís genoeg.

Maar juist daar wordt vaak een merkwaardig kunstje uitgehaald. We erkennen dat omstandigheden ertoe doen en gebruiken dat vervolgens om de keuze van de vrouw minder van haar te maken. Was het wel echt haar keuze als ze geen geld had? Als haar partner druk uitoefende? Als ze bang was voor de gevolgen op haar werk? Misschien wel als ze helemaal geen woning had.

Maar een moeilijke keuze binnen slechte omstandigheden is nog steeds een keuze. Als die omstandigheden onrechtvaardig zijn, moet je die omstandigheden aanpakken. Je moet niet de beslissingsmacht afpakken van degene die erin leeft. En dit is wel exact wat er steeds maar weer gebeurt. Dit zie je niet alleen bij abortus helaas, maar op veel gebieden is dit een soort snelle reflex die zich gauw aandient.

Niet iedereen beschikt bovendien over dezelfde ruimte om te kiezen. Geld, migratiestatus, gezondheid, beperking, veiligheid, een netwerk en simpelweg de afstand tot goede zorg bepalen mede welke opties werkelijk bereikbaar zijn. Dat maakt abortus niet minder persoonlijk; het maakt de voorwaarden waaronder mensen kiezen politieker.

Autonomie is niet kiezen zonder invloed. Autonomie is beslissingsmacht in het echte leven.

Keuzefeminisme is te makkelijk. Paternalisme ook.

Hier moeten we preciezer zijn dan: als een vrouw iets kiest, is die keuze feministisch.

Dat idee wordt vaak keuzefeminisme genoemd. Een vrouw kiest ervoor thuis te blijven? Feministisch, want haar keuze. Cosmetische chirurgie? Haar keuze. Financieel afhankelijk worden? Haar keuze. Fulltime werken, niet werken, een tradwifebestaan verheerlijken, vijf kinderen krijgen, geen kinderen krijgen: zodra er mijn keuze achter staat, zou de analyse klaar zijn.

Maar een individuele keuze wordt niet automatisch bevrijdend omdat een vrouw haar maakt. Een vrouw kan volledig zelf voor iets kiezen en daarmee nog steeds een norm bevestigen die voor andere vrouwen beperkend werkt. Feminisme dat alleen maar applaudisseert bij iedere individuele keuze, hoeft niet meer te vragen waarom bepaalde keuzes zo vaak door vrouwen worden gemaakt, wie ervan profiteert, welke alternatieven praktisch onbereikbaar zijn en waarom dezelfde patronen zich zo hardnekkig blijven herhalen.

Politicoloog Michaele Ferguson beschreef keuzefeminisme al in 2010 als een reactie op het verwijt dat feminisme te radicaal, uitsluitend en veroordelend zou zijn: een vorm die daardoor zo inclusief en oordeelvrij probeert te worden dat ze de status quo nauwelijks nog uitdaagt.

En dat is ook de geschiedenis die Lisa Loeb in Fopfeminisme blootlegt. Nederland vertelt zichzelf graag dat vrouwen hier gewoon vrij kiezen, terwijl achter die huidige uitkomsten een geschiedenis ligt van wetten, beleid en economische keuzes die vrouwelijke afhankelijkheid mede organiseerden. Loeb fileert juist het sprookje dat wat vrouwen nu doen vanzelf bewijst wat vrouwen blijkbaar willen. Wat wij later ‘traditioneel’ of ‘natuurlijk’ zijn gaan noemen, blijkt bijna altijd gebouwd, gestimuleerd en juridisch georganiseerd. Haar uitgever omschrijft die lijn expliciet als een geschiedenis waarin ongelijkheid niet vanzelf ontstond, maar mede door wetten, beleid en economische keuzes werd ontworpen.

Nina Pierson stelt in Ongebonden een vraag die daar prachtig naast ligt: hoe weet je eigenlijk wat je zelf wilt wanneer je je hele leven al beelden, normen en verwachtingen meekrijgt over vrouwelijkheid, lichaam, seks, moederschap en succes? Haar boek gebruikt onder meer haar eigen abortus en het schuldgevoel dat ze als werkende moeder ervaart om te onderzoeken hoe cultuur en diepgewortelde overtuigingen onze verlangens sturen.

Niet omdat vrouwen willoze marionetten zijn. Geen mens leert verlangen buiten een cultuur. Diezelfde vraag loopt ook dwars door LUST, over vrouwelijk verlangen en de blik van buitenaf: hoe weet je wat je zelf begeert wanneer je óók hebt geleerd jezelf te bekijken zoals een ander dat doet?

Dat is belangrijk, juist bij abortus. Want systeemkritiek kan heel gemakkelijk omslaan in nieuw paternalisme. Dan zegt iemand: zij koos alleen voor abortus omdat ze arm was, dus eigenlijk wilde ze het niet. Of: haar partner was onveilig, dus dit was geen vrije keuze. Of: onder het kapitalisme kan zij sowieso niet autonoom beslissen. En hoppa, daar staat opnieuw iemand naast een vrouw die beweert beter te weten wat haar keuze echt betekent.

Daarom kunnen twee dingen tegelijk en naast elkaar bestaan:

Een keuze kan beperkt zijn door ongelijkheid. En nog steeds van haar zijn.

Feminisme hoeft niet iedere keuze te vieren. Het moet de kaders zichtbaar maken, mogelijkheden vergroten en machtsverhoudingen veranderen. Maar betere voorwaarden zijn geen toelatingsexamen voor autonomie.

Keuzevrijheid is de ondergrens. Keuzegelijkheid is het politieke werk.

Waarom abortus zo politiek is

Abortus is politiek omdat voortplanting macht verdeelt.

Wie invloed heeft op wanneer vrouwen kinderen krijgen, heeft ook direct invloed op gezondheid, opleiding, inkomen, werk, relaties, tijd, afhankelijkheid, zorg en vul zelf nog maar aan. Een zwangerschap is geen abstract moreel intermezzo van negen maanden waarna iedereen weer verdergaat. Er is een lichaam dat verandert, er is geboorte of een medische ingreep, er is herstel en er kunnen sociale, mentale en economische gevolgen zijn.

Daarom gaat dit debat uiteindelijk niet alleen over wanneer leven begint of welke morele waarde iemand aan een foetus toekent. Het gaat ook over wie mag beslissen welke gevolgen een ander lichaam moet dragen.

Nederland behandelt abortus bovendien nog steeds niet volledig als gewone zorg. De vaste wettelijke bedenktijd van vijf dagen verdween pas per 1 januari 2023. Sinds 1 januari 2025 kunnen daarvoor geschoolde huisartsen de abortuspil tot negen weken voorschrijven, al doet niet iedere huisarts dat. Bizar feitje trouwens.

En artikel 296 over zwangerschapsafbreking staat nog altijd in het Wetboek van Strafrecht: de handeling is daar strafbaar gesteld, met een uitzondering wanneer zij door een bevoegde arts volgens de Wet afbreking zwangerschap wordt verricht. De vrouw die de abortus ondergaat is zelf niet strafbaar op grond van artikel 296.

Dat juridische frame vertelt iets. Je kunt goede juridische argumenten voeren over waarom een aparte strafbepaling bestaat, maar politiek en symbolisch blijft het een opmerkelijke constructie: eerst het strafbare feit, daarna de uitzondering voor legale zorg. En precies daarom maakt het uit in welk juridisch kader abortus staat. Wetgeving is politiek. Wat vandaag beschermd is, is niet vanzelf voor altijd onaantastbaar. Dat vind ik doodeng genoeg.

De Wereldgezondheidsorganisatie is ondertussen helder over het praktische effect van restrictief beleid: beperkingen reduceren het aantal abortussen niet simpelweg, maar beïnvloeden sterk of mensen tijdig, veilig en waardig toegang krijgen. De WHO noemt onder meer criminalisering, verplichte wachttijden, gekleurde counseling, toestemming door derden, kosten en stigma als belemmeringen.

Dus wanneer politieke energie vooral gaat naar het moeilijker maken, vertragen, moraliseren en uitzonderen (terwijl veel minder enthousiasme bestaat voor anticonceptie, seksuele voorlichting, betaalbare woningen, kinderopvang, partnergeweld en bestaanszekerheid) mogen we best vragen waar het werkelijk om draait.

Wie minder abortussen wil, kan investeren in omstandigheden. Wie vooral de keuze wil beperken, investeert in controle.

Voor de zwangerschap: haar verantwoordelijkheid

Zwangerschap ontstaat nog steeds niet door een vrouw alleen.

News at 11.

Toch wordt het voorkomen ervan bijna uitsluitend als vrouwenwerk georganiseerd. De pil slikken, een spiraal laten plaatsen, bijwerkingen verdragen, recepten regelen, cycli volgen, noodanticonceptie halen en eraan denken wanneer iets moet worden vervangen: het lichamelijke én mentale werk landt bij haar.

Rutgers laat die kloof mooi zien. 81 procent van de jonge vrouwen en 68 procent van de jonge mannen zegt dat vrouwen en mannen even verantwoordelijk zouden moeten zijn voor anticonceptie. Terwijl die verantwoordelijkheid in de praktijk in slechts 45 procent van de gevallen gelijk wordt verdeeld.

We vinden gelijkheid dus uitstekend zolang zij geen herinnering in onze agenda nodig heeft.

En ook hier is taal interessant. Als een zwangerschap ontstaat, horen vrouwen nog altijd snel dat ze beter hadden moeten opletten, de consequenties moeten dragen of dan maar anticonceptie hadden moeten gebruiken. Of zelfs geen seks hadden moeten hebben. De man die exact even noodzakelijk was voor de conceptie verandert ondertussen verbazingwekkend makkelijk in achtergronddecor. Blijft heerlijk buiten schot.

We behandelen sperma als natuurverschijnsel en zwangerschap als karaktertest.

Draai de logica voor één seconde om.

Stel dat we onbedoelde zwangerschappen zo’n zwaar maatschappelijk en moreel probleem vinden dat we besluiten de vruchtbaarheid van jongens en jonge mannen preventief medisch te reguleren. Een verplichte snip vanaf 16 jaar oud, bijvoorbeeld, totdat iemand kan aantonen dat hij klaar is voor vaderschap. Hoeveel problemen lossen we daar direct mee op en verschuiven we gelijk ook de mentaliteit een stuk de andere kant op?

Maar nee, dit zou absurd zijn of onethisch. Een grove schending van zijn lichamelijke autonomie.

Precies.

Ik houd hier even een spiegel mee voor, want ook ik weet dat dit nooit aan de orde zal komen. Want zodra het over een mannenlichaam gaat, begrijpen we onmiddellijk dat de samenleving niet zomaar een medische ingreep mag afdwingen omdat zijn vruchtbaarheid consequenties voor een ander kan hebben. Dan wel.

Waarom wordt lichamelijke autonomie dan ineens een ingewikkeld filosofisch vraagstuk zodra de consequentie van géén ingreep is dat een vrouw maandenlang tegen haar wil zwanger moet blijven?

En als abortus werkelijk zo’n zwaar moreel onderwerp is, mag de moraal ook wel iets eerder beginnen. Bij verantwoordelijkheid voor anticonceptie. Bij condooms en seksuele verantwoordelijkheid. Bij mannen die niet verdwijnen zodra een zwangerschap ontstaat. Niet pas op het moment dat er iets aan de keuze van een vrouw te beoordelen valt.

Conceptie maken we samen. De consequenties hebben we vrouwelijk gemaakt.

Dat is ook de plek waar schaamte en moraliteit scheef verdeeld raken. Zíj had beter moeten opletten. Zíj had andere anticonceptie moeten gebruiken. Zíj had een andere man moeten kiezen. Zíj moet nu de consequenties dragen. Eigen schuld. En wanneer zij besluit dat ze die zwangerschap niet wil dragen, moet zij uitleggen waarom.

De man kan in exact hetzelfde verhaal voorkomen als oorzaak, partner, geliefde, toevallige sekspartner of toekomstige vader, maar het morele examen wordt altijd bij haar afgenomen. En wie is hier de arbiter van?

Als verantwoordelijkheid ons werkelijk zo dierbaar is, als iedereen zogenaamd toekomt wat die verdient en alles eigen schuld of eigen verdienste is, leg die verantwoordelijkheid dan eindelijk ook eens aan de andere kant neer. Is gewoon fair.

Tijdens de zwangerschap: ineens wil iedereen inspraak

Zodra de zwangerschap er is, draait de verdeling bijna om.

Vóór de conceptie lag de verantwoordelijkheid vooral bij haar. Tijdens de zwangerschap verschijnen de belanghebbenden. De partner heeft gevoelens, familie verwachtingen, een arts protocollen, politici principes. Etcetera. Dan nog demonstranten met borden en theologen met zogenaamde nuance.

En ineens wordt de vrouw zelf behandeld als één partij tussen velen.

Dat is een opmerkelijke politieke beweging:

De verantwoordelijkheid wordt geprivatiseerd. Het beslissingsrecht wordt gesocialiseerd.

Mannen mogen natuurlijk iets voelen. Hij kan best verdriet hebben over een zwangerschap die hij graag had willen zien doorgaan. Rouwen om mogelijk vaderschap. Daar hoeft niemand lacherig over te doen. In een goede relatie zal zijn gevoel waarschijnlijk ook onderdeel zijn van het gesprek.

Maar luisteren naar iemand is niet hetzelfde als diegene mede-eigenaar maken van de beslissing. Verdriet is geen stemrecht in het lichaam van een ander.

Dat is ook waar het ‘mannen mogen er blijkbaar niets meer van vinden’-argument stukloopt. Natuurlijk mag je iets vinden. Je mag praten, twijfelen, verdriet hebben, geloven, schrijven en filosoferen. Dan gebeurt ook echt meer dan genoeg. Alleen jouw mening krijgt niet automatisch hetzelfde gewicht in de beslissing als het lichaam dat de zwangerschap daadwerkelijk moet dragen.

Dat is geen discriminatie van mannen.

Dat is het verschil tussen een mening en een consequentie.

De macht kan worden gedeeld. De zwangerschap niet.

En zolang de zwangerschap niet eerlijk verdeeld kan worden, kan het laatste woord dat evenmin.

Stefan Paas en de comfortabele middenpositie

Theoloog Stefan Paas is daarom een veel interessanter voorbeeld dan de schreeuwende demonstrant voor een kliniek.

Hij klinkt op het eerste gezicht voor veel mensen misschien redelijk. Hij erkent complexiteit, vraagt om mededogen en presenteert zichzelf nadrukkelijk als iemand die tussen twee uitersten probeert te staan.

Precies daarom is zijn redenering zo leerzaam.

In zijn abortusessay (ja, echt!) zet Paas aan de ene kant de positie abortus is moord. Aan de andere kant construeert hij een pro-choicepositie waarin abortus wordt voorgesteld als een niet al te ingewikkelde medische ingreep. De foetus als een stukje weefsel en buitenstaanders die zich er sowieso niet mee zouden mogen bemoeien. Vervolgens kan hij zichzelf keurig in het midden plaatsen. Heerlijk.

Alleen: dat is niet het sterkste argument voor lichamelijke autonomie.

Het is een karikatuur.

Je hoeft een foetus helemaal niet betekenisloos te vinden om te zeggen dat de zwangere uiteindelijk beslist. Je kunt morele waarde zien in beginnend leven en tegelijk erkennen dat beschermwaardigheid niet automatisch een recht op het lichaam van een ander creëert.

Dat is precies de stap die telkens wordt overgeslagen. Van ik vind dit leven moreel belangrijk naar dus mag ik bepalen wat een ander lichaam ermee moet doen.

Paas schrijft ook dat een vrouw die een zwangerschap afbreekt een man mogelijk vaderschap ontneemt en dat buitenstaanders moreel over haar keuze mogen oordelen. Hij gebruikt voor dat laatste zelfs de vergelijking met een rechter die iemand met een heel andere sociale achtergrond beoordeelt.

Dat laatste mag natuurlijk. Stefan Paas mág iets vinden. Iedere man mag iets vinden. Iedere vrouw mag iets vinden. En ieder gelovig mens ook.

Maar dat is niet de politieke vraag.

De politieke vraag is niet wat Stefan Paas over haar keuze mag denken. De vraag is wat zijn oordeel met háár lichaam mag doen.

Dat onderscheid verdwijnt steeds wanneer beide kanten worden behandeld alsof ze spiegelbeelden zijn. Aan de ene kant zegt iemand: ik wil beslissen wat er in mijn lichaam gebeurt. Aan de andere kant zegt iemand: mijn overtuiging over wat er in jouw lichaam gebeurt moet jouw mogelijkheden beperken.

Dat zijn geen gelijksoortige claims.

De eerste vraagt macht over zichzelf.

De tweede vraagt macht over een ander.

Paas schrijft bovendien over verhalen van ‘pret-abortussen’, over kwetsbare en beschadigde vrouwen en legt veel nadruk op mededogen met vrouwen die zo’n keuze maken. Ik snap waar die taal vandaan komt. Maar ze onthult ook welk type vrouw het makkelijkst in zo’n gematigd abortusframe past: de vrouw die zichtbaar lijdt, zorgvuldig twijfelt en begrijpt dat haar keuze eigenlijk iets tragisch is.

De vrouw die zegt: ik was zwanger, ik wilde dat niet meer zijn, bedankt en door…. Die vrouw is veel lastiger.

Zij vraagt namelijk geen mededogen. Hoeft ze ook niet.

Zij vraagt zeggenschap.

En daar redt ‘nuance’ Paas niet.

Redelijkheid zegt namelijk nog niets over waar je de macht neerlegt. Een middenpositie is ook een positie, en een positie wordt niet neutraal doordat zij vriendelijker klinkt dan de uitersten die je eerst zelf hebt geconstrueerd.

Dat wordt nog duidelijker in een latere LinkedIn-bijdrage, waarin Paas waarschuwingen voor groeiende anti-abortusbewegingen alarmistisch noemt. Het pleidooi om abortus uit het strafrecht te halen neerzet als verdere verruiming en progressieven vraagt de gevoelens en argumenten van de anti-abortusminderheid serieuzer te nemen. Opvallend, omdat hij in zijn eerdere essay juist het risico om kwetsbare vrouwen verder te beschadigen als reden noemt om abortus buiten het strafrecht te houden.

Mensen mogen van inzicht veranderen. Maar precies daarom moeten we stoppen met doen alsof het midden ergens objectief tussen twee kampen op ons ligt te wachten.

Ook het midden kiest welke belangen gewicht krijgen.

En dan zijn we terug bij de kern. Natuurlijk mogen tegenstanders pijn, boosheid of morele afkeer voelen. Alleen is hun emotie niet lichamelijk equivalent aan de zwangerschap van degene over wie ze oordelen. En dus uiteindelijk niet beslissend.

Het probleem is dus, nogmaals, niet dat mensen als Stefan Paas een mening hebben. Het probleem begint wanneer de mening van iemand die de zwangerschap niet draagt wordt opgewaardeerd tot gewicht in de beslissing over het lichaam van degene die dat wel doet.

Controle met een rustige stem blijft controle.

En nu moeten vrouwen ineens méér kinderen krijgen

Dat maakt de huidige discussie over dalende geboortecijfers extra interessant.

Het gemiddeld kindertal per vrouw in Nederland lag in 2025 op 1,42. CBS constateert dat de dalende geboortetrend de laatste jaren nadrukkelijker aandacht krijgt in media, politiek en wetenschap.

Begin juni sprak Jet Bussemaker van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving over de demografische noodzaak van ‘vervanging’. Ze legde daarbij overigens óók nadruk op omstandigheden: wonen, zorg, onderwijs en andere voorwaarden moeten beter op orde zijn als mensen kinderen willen krijgen.

En dat laatste is belangrijk: de omstandigheden dóén ertoe. Wonen, zorg, werk en bestaanszekerheid bepalen mede hoeveel ruimte mensen ervaren voor kinderen.

Maar let even op hoe snel de formulering weer bij vrouwen landt.

Vrouwen krijgen te weinig kinderen. Vrouwen willen geen kinderen. Vrouwen stellen moederschap uit.

Alsof de nationale demografie een prestatie-indicator van vrouwelijke lichamen is.

Vergrijzing, personeelstekorten, pensioenen, woningcrises, de loonkloof en de toekomstige verzorgingsstaat zijn collectieve en maatschappelijke problemen. Maar zodra het over de oplossing gaat, verschijnt er wel weer heul snel een baarmoeder.

Vrouwen zijn mensen. Geen infrastructuur voor de verzorgingsstaat.

Wie graag wil dat mensen die kinderen wensen die kinderen ook daadwerkelijk kunnen krijgen, heeft volgens mij een prachtig politiek programma voor zich liggen: betaalbare woningen, kinderopvang die werkt, goede geboortezorg, zekerheid, bescherming tegen zwangerschapsdiscriminatie en vaderschap dat niet de lichtere versie van moederschap blijft. Misschien zelfs 5 uur per dag werken voor iedereen? Dan past het binnen onze ouderwetse schooltijden (altijd die woensdagmiddag bijvoorbeeld vrij) en heeft iedereen evenveel te doen. Zowel betaald als onbetaald. Ik noem hier maar even iets he, maar buiten de kaders denken blijkt vaak toch heel lastig. Jammer.

Maar dat is wel faciliteren.

Iets heel anders is doen alsof een samenleving aanspraak heeft op méér zwangerschappen omdat de bevolkingspiramide anders onhandig wordt.

Een kinderwens kun je maatschappelijk mogelijk maken.

Een zwangerschap kun je niet maatschappelijk opeisen.

En mannen?

Die blijven in de taal rond geboortecijfers wederom lekker vaak buiten beeld, terwijl voortplanting toch nog steeds een teamsport is.

Ook hier zie je dezelfde beweging: wanneer kinderen maatschappelijk gewenst zijn, krijgt het vrouwenlichaam een publieke functie. Wanneer de gevolgen van het krijgen van die kinderen moeten worden gedragen, wordt het weer een individuele keuze. Same shit, different day.

Na de geboorte: de verantwoordelijkheid is weer van haar

Dit is misschien wel de meest cynische draai.

Voor de zwangerschap is preventie vooral haar taak. Tijdens de zwangerschap krijgt iedereen een mening. Maar zodra er een kind is, trekt het morele comité zich opvallend snel terug.

Dan gaat het ineens over haar deeltijdbaan. Haar energie, carrière. Haar mentale belasting.

Haar keuze om moeder te worden.

De cijfers uit de Emancipatiemonitor zijn bijna een samenvatting van dit hele systeem. 50 procent van ouders in een man-vrouwkoppel zegt betaald werk en zorg voor kinderen gelijk te willen verdelen; slechts 9 procent zegt dat feitelijk te doen. Bij 48 procent werkt de man meer betaald en zorgt de vrouw meer, terwijl maar 13 procent die verdeling zegt te wensen.

Dat is belangrijk voor dit verhaal over keuze. Want als de uitkomst zo sterk afwijkt van wat mensen zeggen te willen, kun je niet eindeloos blijven doen alsof die uitkomst simpelweg voorkeur is.

Daar schreef ik al over in ‘Deeltijdprinsesjes bestaan niet’ en ‘Gold diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen’. Een systeem organiseert zorg, werk en afhankelijkheid op een bepaalde manier en noemt het resultaat daarna een optelsom van individuele keuzes.

Abortus hoort bij exact dezelfde politieke vraag.

Wie draagt het leven dat volgt als er géén abortus komt?

Niet abstract. Echt.

Wie herstelt van de bevalling? Wie mist werk? Wie gaat minder uren maken? Wie regelt opvang? Wie wordt financieel kwetsbaarder wanneer een relatie stukloopt? Wie is de default ouder wanneer de school belt?

Voor de geboorte heet het het leven.

Na de geboorte is het direct je eigen verantwoordelijkheid. Handen schoongewassen, klusje geklaard, je zoekt het maar uit.

De Amerikaanse Turnaway Study maakt bovendien zichtbaar dat het weigeren van een gewenste abortus niet ophoudt bij de bevalling. Vrouwen die geen toegang kregen tot de abortus die ze zochten, hadden gemiddeld slechtere financiële, lichamelijke en gezinsuitkomsten. Voor bestaande kinderen werden eveneens nadelige economische en enkele ontwikkelingsuitkomsten gevonden.

Dat is geen argument dat een kind uit een onbedoelde zwangerschap ongelukkig of ongewenst móét zijn. Natuurlijk niet.

Het is wel een argument tegen de comfortabele gedachte dat het voortzetten van een zwangerschap alleen een morele overwinning oplevert en daarna geen materiële werkelijkheid meer heeft.

Een kind kan later diep geliefd zijn en de zwangerschap kan toch tegen de wil van degene die haar droeg zijn voortgezet.

Liefde achteraf wist dwang vooraf niet uit.

Adoptie is geen alternatief voor abortus

En dan is er nog die ogenschijnlijk eenvoudige oplossing:

Je kunt de zwangerschap toch uitdragen en het kind laten adopteren?

Nee.

Adoptie is een alternatief voor ouderschap. Niet voor zwangerschap.

Dat onderscheid wordt in abortusdebatten bijna achteloos overgeslagen.

Wie een zwangerschap uitdraagt, moet zwanger zijn. Maandenlang. Het lichaam verandert, er zijn medische controles en reële lichamelijke risico’s, daarna volgt een bevalling en herstel. Zwangerschap en geboorte kunnen gepaard gaan met ernstige complicaties; dat is precies waarom goede zorg tijdens en na een zwangerschap essentieel is. Ik deel hier wel een link waarin dit heel duidelijk uitgelegd wordt, maar dit weet iedereen ook wel toch?

Een zichtbare zwangerschap kan daarnaast gevolgen hebben voor werk, relaties, inkomen en de manier waarop de buitenwereld je behandelt.

Niets daarvan verdwijnt omdat iemand anders uiteindelijk het kind opvoedt.

Je kunt ouderschap overdragen, maar je kunt zwangerschap niet uitbesteden nadat die in jouw lichaam is begonnen.

Adoptie kan een liefdevolle en goede keuze zijn wanneer iemand daar zelf voor kiest. Maar wie een gewenste abortus weigert en vervolgens adoptie aanbiedt, lost niet noodzakelijk het probleem op waarvoor die persoon zorg zocht.

Zij zei namelijk niet per se:

ik wil geen kind opvoeden.

Zij zei:

ik wil deze zwangerschap niet voortzetten.

En daaronder ligt een veel ongemakkelijkere vraag die het adoptieargument handig overslaat:

Wie heeft besloten dat het belang van de foetus zwaarder mag wegen dan de lichamelijke autonomie van degene die zwanger is?

En op basis waarvan? Hoe? Wat? Hoe kom je hierbij?

Vaak wordt het debat voorgesteld als een botsing tussen de foetus en de moeder. Maar zelfs die woorden hebben de uitkomst al een stukje voorgekookt.

Want zij is op dat moment niet automatisch moeder.

Ze is zwanger.

Door haar moeder te noemen, schrijven we alvast een relatie, verantwoordelijkheid en zelfs een vorm van zelfopoffering aan haar toe die zij misschien helemaal niet gekozen heeft. Een moeder hoort immers te beschermen. Een moeder offert zich op. Een moeder zet haar kind voor zichzelf.

En dan ineens klinkt het egoïstisch wanneer een zwangere persoon zegt dat haar eigen lichaam, gezondheid en leven óók meetellen. Misschien nog wel zwaarder dan van een ongeboren foetus.

Dat is geen neutrale taal.

De echte morele vraag is ook niet simpelweg: wie is belangrijker, de foetus of de vrouw?

Want zodra je die vraag zo formuleert, heb je al aangenomen dat we eerst twee levens op een morele weegschaal mogen leggen en daarna het lichaam van degene die ‘verliest’ mogen inzetten voor degene die ‘wint’.

Je kunt een foetus morele betekenis geven. Je kunt beginnend leven beschermwaardig vinden. Je kunt, voor het argument, die beschermwaardigheid zelfs heel groot maken.

Dan moet nog steeds de volgende stap worden beargumenteerd:

Waarom geeft die beschermwaardigheid recht op het lichaam van een ander?

Dat volgt er namelijk niet vanzelf uit.

Zíj heeft al een leven. Zij is ook een volwaardig en gelaagd mens. Ze heeft een eigen lichaam, mensen van wie ze houdt, misschien kinderen voor wie ze al zorgt. Werk. Plannen. En God mag weten hoeveel verantwoordelijkheden nog meer. Eigen wensen en verlangens. Van haar.

Gewoon een identiteit die niet begint op de dag dat er twee streepjes op een test verschijnen.

Zwangerschap maakt een vrouw niet minder menselijk doordat er iets in haar lichaam ontstaat dat wij óók waardevol vinden.

Toch is dat feitelijk wat het adoptieargument van haar vraagt: draag maandenlang de fysieke, sociale, materiële en mentale gevolgen van een zwangerschap die je niet wilt. Dan; beval, herstel, neem afscheid en wees vervolgens tevreden dat er een oplossing is gevonden waarbij jij het kind niet hoeft op te voeden.

Voor wie was dat precies de oplossing?

Niet voor degene die niet zwanger wilde zijn.

Adoptie redt je van ouderschap. Het redt je niet van een gedwongen zwangerschap.

En wie dat onderscheid wegpoetst, heeft stilletjes al besloten wiens belangen voorrang krijgen.

Dat betekent niet dat een kind dat na een onbedoelde zwangerschap wordt geboren gedoemd is ongelukkig te zijn. Een zwangerschap kan onbedoeld zijn en een kind later intens geliefd; die werkelijkheden kunnen zonder probleem naast elkaar bestaan. Maar het kind kan hier ook zeker onder lijden. Hoe vaak hebben we dit wel niet herhaald gezien in onze geschiedenis? De veronderstelling dat een vrouw direct alles goed doet voor haar kinderen en intens van ze houdt en beschermt is enorm paternalistisch en ook onjuist. Zwangerschap of moederschap maakt vrouwen niet ineens heilig. Ze blijven mensen: gelaagd, feilbaar, verschillend, en dus ook niet automatisch in staat of bereid om onder iedere omstandigheid de moeder te zijn die wij op ze projecteren.

Bijvoorbeeld: de Turnaway Study volgde jarenlang vrouwen die een gewenste abortus wel of niet konden krijgen. De hoofdconclusie was niet dat abortus de gezondheid en het welzijn van vrouwen schaadt, maar juist dat het weigeren van een gewenste abortus samenhing met slechtere financiële, gezondheids- en gezinsuitkomsten. Onderzoek binnen die studie vond ook nadelige effecten voor bestaande kinderen en gemiddeld minder gunstige maternale bonding en economische omstandigheden bij kinderen die werden geboren nadat hun moeder een abortus was geweigerd, vergeleken met kinderen die later werden geboren nadat een vrouw eerder wel de gewenste abortus had gekregen.

Dat maakt een kind niet het probleem.

Het laat zien waarom kinderen niet gebruikt mogen worden als straf, morele les, demografische oplossing of bewijs dat de vrouw haar zwangerschap achteraf toch maar had moeten willen.

Liefde die later kan ontstaan, wist dwang aan het begin niet uit.

En misschien is dat wel het vreemdste aan het hele adoptie is toch ook een optie-argument: een persoon moet de lichamelijke, sociale, materiële en emotionele gevolgen van zwangerschap en geboorte dragen zodat iemand anders uiteindelijk het ouderschap kan krijgen, en dat wordt dan het redelijke compromis genoemd.

Een kind verdient meer dan geboren worden als oplossing voor andermans moraal. Een vrouw verdient meer dan behandeld worden als de route ernaartoe.

Waarom kunnen we hier niet gewoon normaal over praten?

Volgens mij kunnen we dat prima.

We kunnen erkennen dat mensen moreel verschillend naar beginnend leven kijken. We kunnen praten over goede zorg, veiligheid, termijnen, anticonceptie, ondersteuning en preventie. We kunnen luisteren naar verdriet zonder daar een universele waarheid van te maken, en naar opluchting zonder haar verdacht te vinden.

Wat we niet hoeven te doen, is iedere overtuiging behandelen alsof zij recht geeft op evenveel beslissingsmacht.

Dat is precies waar beide kanten een misleidende formule wordt.

Er bestaat namelijk geen compromis waarbij iemand een halve zwangerschap draagt.

Ook bestaat er geen neutrale middenweg waarbij we de beslissingsmacht verdelen, maar dan wel de lichamelijke gevolgen netjes bij dezelfde persoon laten.

Als jij geen abortus wilt, kies er dan niet voor.

Als een ander dat wel wil, hoef jij haar keuze niet mooi te vinden. Je hoeft haar reden niet te herkennen. Je hoeft haar niet dapper, verdrietig, wijs, beschadigd of zorgvuldig genoeg te vinden. Je hoeft het niet te begrijpen. Niemand vroeg daarom.

Je hoeft alleen te accepteren dat jouw geweten in jouw lichaam woont.

Het recht op abortus verplicht niemand tot abortus.

Een verbod of ontoegankelijke zorg kan iemand wél verplichten een zwangerschap voort te zetten.

Dat verschil is niet klein.

Dat is de hele zaak.

De keuze is van haar

In deel 1 ging het over gevoelens. Over het recht om opluchting te voelen, verdriet, niets, alles tegelijk, zonder dat de samenleving die emoties als bewijsstuk gebruikt.

Deel 2 ging over de ruis van buitenaf. Over controle die zich vermomt als zorg, over wetten, stigma en de verwachting dat vrouwen hun keuzes blijven uitleggen totdat iedereen om hen heen er vrede mee heeft.

Dit derde deel kan daarom maar op één plek eindigen.

Niet bij de fictie dat iedere keuze volledig vrij is. Dat is ze niet. Geen enkele menselijke keuze is dat.

Niet bij het keuzefeministische idee dat alles wat een vrouw kiest daarmee automatisch feministisch is. Dat is intellectueel te makkelijk.

Maar ook niet bij een feminisme dat de structuren zo serieus neemt dat het vervolgens opnieuw boven vrouwen gaat staan en zegt dat zij door die structuren blijkbaar niet meer zelf weten wat ze willen.

De politieke opdracht is groter én eenvoudiger.

Nogmaals; maak de omstandigheden gewoon beter. Maak het niet wederom een project voor een vrouw waar zij iets aan moet doen, die hebben we genoeg.

Bescherm vrouwen tegen huiselijk geweld en economische afhankelijkheid. Maak het mogelijk om een gewenst kind te krijgen zonder dat het vooral het leven van de moeder verkleint. Behandel abortus als zorg. Laat mannen verantwoordelijkheid nemen vóór er een zwangerschap is en vaderschap dragen nadat een kind er is. Niet met woorden, maar duidelijke wetten en regels. Net zoals bij vrouwen. Laat de mannen niet steeds buiten schot. Het zijn geen tere zieltjes, toch?

En laat degene die zwanger is beslissen of die zwangerschap doorgaat.

Niet omdat haar keuze in een vacuüm ontstond. Juist omdat haar leven dat niet doet.

We mogen de wereld analyseren waarin zij kiest. We mogen die wereld zelfs radicaal proberen te veranderen.

Maar haar lichaam is niet het reparatiemateriaal voor alles wat er in die wereld misgaat.

En misschien is dat uiteindelijk waarom abortus ons maatschappelijk zo buitenproportioneel bezighoudt. Niet omdat we bij iedere andere medische of morele beslissing zo geobsedeerd zijn door alle omstandigheden waaronder iemand iets wel of niet doet. Maar omdat voortplanting historisch nooit alleen als privézaak van vrouwen is behandeld.

Ze mag best kiezen, zolang haar keuze binnen de kaders blijft waarin anderen haar graag zien kiezen.

En daarom gaat dit stuk uiteindelijk over controle. Want dat is het. Mooi verpakt, maar het is wat het is.

Niet noodzakelijk over een kamer vol mannen die bewust besluiten vrouwen hun vrijheid af te pakken. Macht is meestal veel saaier en daardoor veel hardnekkiger. Ze zit in wetten, economische structuren, morele verwachtingen, taal, de verdeling van zorg en in de vanzelfsprekendheid waarmee de ene persoon zichzelf bevoegd acht iets te vinden van wat het lichaam van een ander moet doorstaan. In enorm veel seksisme en onjuiste aannames over wat ‘mannen’ en ‘vrouwen’ (?) zijn of moeten doen. We zijn allemaal mensen en dus doen we menselijke dingen.

De verantwoordelijkheid blijft bij vrouwen. Zodra een vrouw de uitkomst zelf wil bepalen, wordt de beslissing ineens van ons allemaal.

Dat is geen gedeelde verantwoordelijkheid.

Dat is controle.

En voor mannen ligt daar eigenlijk een heel eenvoudige grens.

Ze hoeven hun mond niet te houden over abortus. Ze mogen geloven, twijfelen, argumenteren, verdriet hebben en hun eigen morele positie bepalen.

Ze moeten alleen begrijpen waar hun stem ophoudt.

Een mening in het publieke debat is iets anders dan een stem in andermans lichaam.

Dat geldt voor Stefan Paas. Voor een partner. Voor een politicus. Voor een demonstrant voor een kliniek. Voor mij. Voor iedereen die de zwangerschap niet draagt.

Wie werkelijk verantwoordelijkheid wil delen, kan beginnen vóór een zwangerschap en doorgaan nadat er een kind is: anticonceptie, zorg, geld, nachten, ouderschapsverlof, huishoudelijk werk, mentale belasting, veiligheid.

Daar valt eindeloos veel te verdelen. Echt ein-de-loos.

Alleen het lichaam waarin de zwangerschap plaatsvindt niet. Helaas.

Vrouwen zijn geen morele oefening of oplossing voor vergrijzing. Geen lichaam waarin de samenleving haar opvattingen over goed moederschap mag uitvoeren. De wereld op z’n kop.

Vrouwen zijn mensen.

Dat klinkt bijna te simpel als slot van drie lange artikelen.

Maar misschien is het juist verbijsterend hoeveel van het abortusdebat uiteindelijk nodig is om die ene simpele gedachte niet volledig te hoeven aanvaarden.

De omstandigheden zijn van de wereld.

De keuze is van haar.

PS. Nieuw bij PARELS? Begin bij Raquel’s Edit.
Het hele abortusdrieluik en alle andere terugkerende formats vind je bij Series.

Er zijn maar weinig vrouwen uit de kunstgeschiedenis die je zo snel herkent als Frida Kahlo.

Een bloemenkrans. Twee donkere wenkbrauwen die elkaar bijna raken. Grote sieraden. Kleurrijke jurken. Een ernstig gezicht dat inmiddels op mokken, T-shirts, posters, kussens en tassen terecht is gekomen, losgezongen van de vrouw die het ooit droeg.

We hoeven haar werk niet eens te kennen om haar te herkennen.

En daar gaat iets niet helemaal goed.

Zichtbaar zijn is niet hetzelfde als gezien worden.

Frida Kahlo is inmiddels zó zichtbaar dat het bijna moeite kost om haar nog werkelijk te zien. We hebben een beeld van haar gemaakt dat onmiddellijk leesbaar is: Frida de gekwelde kunstenares. Frida en Diego. Frida de bloemenkrans. Frida het feministische icoon. Frida de merchandise.

Overal haar gezicht, nergens haar blik.

Terwijl dat misschien juist is waar we hadden moeten beginnen.

Want wie langer dan een paar seconden naar haar zelfportretten kijkt, merkt volgens mij al snel iets ongemakkelijks. Frida Kahlo staat daar niet alleen om bekeken te worden. Ze kijkt terug.

Misschien leerde ze dat al voordat ze schilderde

Frida groeide op met een vader die van kijken zijn beroep had gemaakt.

Guillermo Kahlo was fotograaf. Hij fotografeerde gebouwen en monumenten, maar maakte ook zelfportretten en portretten van zijn gezin. Frida hielp later in zijn studio, leerde foto’s met de hand inkleuren en werd vertrouwd met wat een camera doet: het moment waarop iemand kijkt, iemand anders wordt bekeken en één persoon bepaalt wat er uiteindelijk in het frame blijft staan.

Volgens het Museo Frida Kahlo was het Guillermo die zijn dochter leerde met vastberadenheid recht in de camera te kijken. Wie de foto’s van de jonge Frida ziet en daarna haar schilderijen, kan moeilijk níét denken aan die blik: frontaal, beheerst, bijna koppig. Ook later werd ze veelvuldig gefotografeerd, onder andere door Edward Weston, Imogen Cunningham en Lola Álvarez Bravo; de camera hielp daarmee niet alleen haar werk, maar ook haar eigen gezicht tot icoon te maken.

Haar vader gaf haar, waarschijnlijk zonder het zelf zo te bedoelen, iets wat later een belangrijk onderdeel van haar kunstenaarschap zou worden: kennis van het frame.

Haar moeder, Matilde Calderón, gaf haar iets anders.

Van haar leerde Frida volgens het museum de liefde voor naaien, stoffen en texturen. Hun verhouding was ingewikkelder dan die met haar vader. Frida kon bewonderend over haar moeder spreken, maar ook kritisch over haar diepe religiositeit en karakter. Juist daarom is het te eenvoudig om Matilde alleen op te voeren als de moeder die haar dochter mooie jurken leerde waarderen. Maar het is moeilijk níét te zien hoe opvallend die twee werelden later bij Frida samenkomen.

Van haar vader: het beeld.

Van haar moeder: de stof.

En daartussen een meisje dat gaandeweg zou ontdekken dat je zelf kunt bepalen hoe je wordt aangekeken.

De vrouw in het schilderij kijkt terug

We zijn gewend aan vrouwen in beelden.

De kunstgeschiedenis staat er vol mee.

Vrouwen die liggen, wachten, verleiden, baden, slapen, naakt zijn. Eeuwenlang waren vrouwen een geliefd onderwerp van kunst, terwijl de persoon die bepaalde hoe dat lichaam werd afgebeeld opvallend vaak een man was.

John Berger schreef later over die ongelijkheid tussen degene die kijkt en degene die bekeken wordt. Zeker de moeite waard om te lezen. En Laura Mulvey zou in de jaren zeventig voor film analyseren hoe diep de mannelijke blik in onze beeldcultuur zit ingebakken. Iets wat we nu de male gaze noemen.

Frida kon die theorieën niet kennen. Ze verschenen pas na haar dood.

Maar haar schilderijen doen iets fascinerends met precies die verhouding.

In haar zelfportretten is zij tegelijkertijd degene die wordt bekeken én degene die het kijken organiseert. Ze kiest de houding, het gezicht, de achtergrond, de kleding, de symbolen. Ze bepaalt waar wij naar mogen kijken en, minstens zo belangrijk, hoe ver we daarbij mogen komen.

Neem Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird uit 1940.

Je mag zeker kijken.

Sterker nog: het schilderij vraagt erom. Maar haar blik geeft je nergens het gevoel dat ze zich aan je overlevert.

Ze glimlacht niet om je gerust te stellen. Ze vraagt niet of je haar mooi vindt. Ze probeert je niet binnen te halen.

Ze is er, en ze kijkt.

Dat is wat mij zo fascineert. Frida schilderde zichzelf zo vaak, en daarmee nam ze steeds opnieuw de positie in die vrouwen zo lang was ontzegd.

Ze was het beeld, zeker, maar óók degene die de regie voerde.

Frida liet zich zien zonder het recht op betekenis uit handen te geven. Ze stond in het frame zonder zich eraan te onderwerpen.

Een lichaam waarop iedereen iets te zeggen had

Er is nog een blik die Frida haar hele leven kende. De medische blik. Ook een zwaar beladen onderwerp.

Ze kreeg als kind polio. Op haar achttiende raakte ze zwaargewond bij een busongeluk. Daarna volgden jaren waarin artsen, operaties, korsetten, ziekenhuisbedden en lichamelijke beperkingen deel van haar leven werden. Haar vader, die zelf epilepsie had, was voor haar ook een voorbeeld in het leven met een lichaam dat niet altijd meewerkt.

Het is verleidelijk om daar het grote Frida-verhaal van te maken.

De vrouw die leed, ondanks alles bleef schilderen. De heldin die haar pijn in schoonheid veranderde.

Maar ook dat is een eendimensionaal frame. En opnieuw niet noodzakelijk het hare.

Zoals we wel vaker zien bij vrouwen: pijn hoeft niet inspirerend te zijn om serieus genomen te worden.

Een ziek of gehandicapt lichaam hoeft geen les in doorzettingsvermogen voor gezonde mensen te worden.

Wat Frida deed was interessanter.

Ze nam een lichaam waar artsen voortdurend naar keken en keek er zelf naar terug.

Artsen maakten van haar lichaam een dossier. Frida maakte er een archief van.

Dat zie je misschien nergens zo rauw als in Henry Ford Hospital uit 1932, geschilderd na het verlies van een zwangerschap in Detroit. Haar naakte lichaam ligt klein en bloedend op een enorm ziekenhuisbed. Daaromheen zweven objecten die met haar lichaam en verlies verbonden zijn.

Dit is geen keurige medische illustratie. Geen diagnose en ook geen dossier waarin de ervaring is teruggebracht tot wat ‘meetbaar’ is binnen de kaders die we onszelf hierin opstellen.

Ze schildert wat het lichaam voelde.

En daarmee neemt ze iets terug wat de medische wereld (nogmaals: zeker bij vrouwenlichamen) nog altijd opvallend gemakkelijk uit beeld laat verdwijnen: de ervaring van degene aan wie het lichaam toebehoort.

Dat vrouwenlichamen voortdurend worden besproken, beoordeeld en gereguleerd terwijl de medische kennis erover opvallend vaak achterblijft, schreef ik eerder ook in Abortus en autonomie (2): waarom het nooit alleen jouw keuze lijkt te zijn.

Haar kleding was geen decor

En dan die jurken. Misschien wel het meest gekopieerde deel van het Frida-beeld.

De kleurrijke Tehuana-kleding, de lange rokken, de geborduurde blouses, haar sieraden, haar zorgvuldig gevlochten haar.

Maar ook daar gebeurt iets wanneer we alleen naar het plaatje kijken.

Dan wordt kleding kostuum. Stijl.

Haar kleding was onderdeel van de taal waarmee ze zichzelf vormgaf.

Tentoonstellingen rond haar garderobe hebben laten zien hoe Frida met kleding tegelijkertijd haar Mexicaanse identiteit en politieke overtuigingen uitdroeg, haar lichaam aankleedde op een manier die praktisch werkte met haar beperkingen en heel bewust bepaalde welk beeld ze van zichzelf naar buiten bracht. Lange rokken konden bijvoorbeeld haar verzwakte been bedekken; haar beschilderde medische korsetten maakten van iets dat bedoeld was om haar lichaam vast te zetten opnieuw een oppervlak waarop zij zélf iets kon zeggen.

Dat maakt haar kleding voor mij veel interessanter dan “Frida hield van mooie jurken”. Ik denk dat niemand echt weet of dat überhaupt zo was. Het doet er ook niet toe.

Wat het wel was, was haar regie.

Daar zie ik ook een mooie verbinding met haar moeder, die haar liefde voor stoffen en texturen doorgaf.

De camera van haar vader.

De stoffen van haar moeder.

En Frida, die van allebei iets maakte dat uiteindelijk volledig van haarzelf werd.

We noemen dat tegenwoordig personal branding, geloof ik.

Maar ik vind auteurschap hier een veel mooier woord.

Want jezelf vormgeven is niet oppervlakkig. Het is juist een manier om te voorkomen dat anderen het voor je doen. En daar zit heel veel kracht én kunde in.

Mexico was geen achtergrondkleur

Ook haar Mexicaanse identiteit is in de populaire Frida vaak esthetiek geworden. Bloemen! Kleur! Volkskunst, sieraden, je herkent het allemaal wel.

Maar Mexico was voor Frida geen moodboard.

Haar culturele identiteit en haar politiek liepen door haar werk en leven heen. Ze bewoog zich in communistische kringen, was politiek actief en haar verbondenheid met Mexico was nauw verweven met haar verzet tegen kapitalistische en imperialistische machtsverhoudingen. In de jaren dertig zette ze zich samen met anderen in voor Spaanse republikeinse vluchtelingen; kort voor haar dood verscheen ze, ondanks haar slechte gezondheid, nog bij een demonstratie tegen de Amerikaanse interventie in Guatemala.

Dat deel van Frida verdwijnt opvallend gemakkelijk wanneer haar gezicht op een nieuw product verschijnt.

Een bloemenkrans verkoopt nu eenmaal makkelijker dan communisme.

Een sterke vrouw is bovendien gemakkelijker verteerbaar wanneer haar kracht volledig persoonlijk wordt gemaakt: zij leed, zij overwon, zij was zichzelf.

Terwijl Frida ook naar systemen keek. Naar klasse, koloniale verhoudingen, kapitalisme, Mexico, macht.

Wie haar alleen tot symbool van individuele veerkracht maakt, maakt haar uiteindelijk kleiner dan ze was. Dan houden we een inspirerend levensverhaal over, maar verliezen we precies de maatschappelijke blik die haar werk zoveel scherper maakt.

En ja, dan komt Diego

Het lijkt bijna onmogelijk een verhaal over Frida Kahlo te schrijven zonder dat Diego Rivera uiteindelijk het beeld binnenloopt.

Dus hier is hij. Diego. Belangrijk in haar leven.

Grote liefde. Medekunstenaar. Politieke bondgenoot. Bron van vreugde, verraad, woede en pijn.

Maar gelukkig niet het verklaringsmodel voor haar bestaan.

Toch hebben we de neiging vrouwenlevens precies zo te vertellen. Een man komt het verhaal binnen en ineens wordt alles wat daarvoor en daarna gebeurt in relatie tot hem gelezen.

Zelfs bij een vrouw die zichzelf tientallen keren schilderde, lukt het ons opmerkelijk goed om uiteindelijk weer een man in het midden van het doek te zetten.

Hun relatie verdient ruimte.

Maar Frida hoeft niet opnieuw “de vrouw van Diego Rivera” te worden in een verhaal dat juist probeert haar eigen blik terug te vinden.

Misschien is Self-Portrait with Cropped Hair uit 1940 daarom zo’n prachtig werk om hier naast te leggen. Na hun scheiding schilderde Frida zichzelf met kortgeknipt haar en in een ruim mannenpak, terwijl rondom haar afgeknipte haren liggen. Boven het beeld staan regels uit een populair lied over een vrouw die niet meer geliefd wordt nu haar haar verdwenen is.

En weer kijkt ze ons recht aan. Niet zonder pijn. Maar ook niet verdwenen. Daar was ze weer, terugkijkend.

Van vrouw naar icoon naar product

En dan gebeurt er na haar dood iets merkwaardigs.

Frida wint.

En Frida verdwijnt daarna weer.

Haar gezicht wordt wereldwijd herkenbaarder dan ooit. Ze wordt feministisch icoon, disability-icoon, queer icoon, Mexicaans icoon, mode-icoon, popcultuuricoon.

Steeds meer mensen zien haar. Maar niet écht.

En daardoor dreigen we haar opnieuw kwijt te raken.

Het is geen toeval dat Tate Modern haar grote tentoonstelling van 2026 The Making of an Icon noemt. De tentoonstelling kijkt expliciet naar haar vele identiteiten, haar invloed én de manier waarop Frida uiteindelijk een wereldwijd cultureel en commercieel fenomeen werd.

Misschien is dat de laatste ironie in haar verhaal.

Een vrouw die haar hele leven uitzonderlijk zorgvuldig bepaalde hoe zij zichzelf liet zien, is na haar dood een beeld geworden waar iedereen iets op kan projecteren. En toch zit daar misschien ook een onverwachte opening.

Juist doordat haar gezicht overal opdook, zijn nieuwe generaties opnieuw gaan vragen wie er achter dat beeld zat. Waarom zoveel zelfportretten? Waarom die kleding, die symbolen, die blik?

Misschien begint de kunst daar opnieuw: niet bij het icoon, maar bij de nieuwsgierigheid naar de vrouw die erachter bleef terugkijken. En wat jíj dan ziet. Dat is de echte kunst.

We hebben haar uiteindelijk vereenvoudigd tot precies datgene waartegen haar werk zich lijkt te verzetten. Een herkenbaar plaatje, een symbool, een gezicht.

Gebeurt wel vaker met beroemde vrouwen die echt iets te zeggen hebben.

Eerst kijken we naar ze. Dan geven we ze een naam die het kijken makkelijker maakt. Een veilig en beschaafd hokje: de muze, de echtgenote, de gekwelde kunstenaar, het stijlicoon, de feminist… Hoe efficiënt één woord of label een hele machtsverhouding kan vastzetten, blijft me fascineren. Ik schreef daar eerder vanuit een totaal andere hoek over in Gold diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen.

De uiteindelijke vraag of zij zichzelf ooit identificeerde met één van al die termen, dat doet er dan niet zoveel meer toe.

Onder aan de streep geldt: wie bepaalt met welke woorden een vrouw de geschiedenis in gaat, bepaalt voor een deel ook welke vrouw wij denken te kennen. Gelukkig pakt Frida graag zelf de regie.

Frida's werk laat zich uiteindelijk niet temmen.

Juist omdat zij zelf zo nadrukkelijk in het frame bleef staan, blijft er iets terugpraten.

Haar zelfportretten vragen niet om toestemming.

Ze nemen ruimte in.

Ze zeggen: ik ben hier. Kijk maar goed.

Kijk nog één keer

Dus kijk nog één keer naar Frida Kahlo. Niet naar die bloemen, of die Diego, of die wenkbrauwen die iedereen inmiddels wel kan dromen.

Kijk goed naar haar ogen.

Naar Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird, waar ze je aankijkt terwijl alles rondom haar om betekenis lijkt te vragen.

Naar The Two Fridas, waar twee versies van dezelfde vrouw naast elkaar zitten, hun harten zichtbaar, verbonden en toch verschillend.

Naar Henry Ford Hospital, waar een ervaring die gemakkelijk tot een medisch feit had kunnen worden teruggebracht weer lichaam, bloed, verlies en betekenis krijgt.

Naar Self-Portrait with Cropped Hair, waar vrouwelijkheid zelf bijna iets wordt wat ze kan aantrekken, afknippen en opnieuw onderzoeken.

Kijk niet alleen naar wat Frida laat zien.

Kijk naar wie bepaalt dat je het ziet.

Daar zit voor mij haar grootste nalatenschap. Niet in het feit dat ze zichzelf zo vaak schilderde, maar in haar weigering om te verdwijnen in de blik van een ander.

En misschien is dat precies waarom Frida vandaag nog steeds meer is dan een icoon. Níet omdat ze ons leert hoe je pijn in schoonheid verandert, of hoe je vooral sterk moet blijven wanneer je lichaam, je leven of de wereld niet meewerkt, maar omdat ze laat zien wat er gebeurt wanneer een vrouw weigert haar betekenis uit handen te geven. Aan een echtgenoot, een arts, een kunstwereld, een markt of uiteindelijk zelfs de geschiedenis.

Zichtbaarheid zonder zeggenschap is nog steeds geen vrijheid.

In een wereld waarin vrouwen sneller dan ooit tot beeld, lichaam, diagnose, merk, vrouw-van, slachtoffer, stijlicoon of mening worden teruggebracht, is haar blik misschien wel ongemakkelijker actueel dan haar bloemenkrans ooit kan zijn.

We hebben haar gezicht inmiddels overal neergezet.

Nu wordt het tijd dat we haar blik teruggeven.

Frida Kahlo keek terug. Altijd.

De vraag is wat wij nu eindelijk bereid zijn te zien.

Dat uiteindelijk wat ik hoop dat er na dit stuk overblijft: niet het gevoel dat je Frida nu kent, maar juist de nieuwsgierigheid om opnieuw naar haar werk te kijken.

PS. Nieuw bij PARELS?

Begin bij Raquel's Edit en lees lekker verder.

Deeltijdprinsesjes bestaan niet.

Gold diggers wel.

Alleen wordt er meestal de verkeerde kant op gekeken.

Er zijn weinig woorden die zo efficiënt een hele machtsverhouding in één sneer verpakken als gold digger. Eén woord, en een vrouw is verdacht. Ze hoeft nog niets te hebben gedaan. Ze hoeft alleen maar iets te willen dat met waarde te maken heeft.

Want er is weinig zo efficiënt als een laatdunkend woord voor vrouwen die iets willen. Één term en de hele machtsverhouding hoeft niet meer besproken te worden. Bij ‘crazy’ werkt dat al net zo efficiënt: één woord en de context kan weg.

Een vrouw die zekerheid wil? Verdacht.

Een vrouw die waarde hecht aan comfort, tijd, geld of levenskwaliteit voor zichzelf? Zeker verdacht.

Een vrouw die niet eindeloos gratis wil zorgen, plannen, liefhebben, luisteren, seksueel beschikbaar zijn, emotioneel afstemmen en reguleren en daarna ook nog lief en dankbaar glimlachen? Moeilijk mens waarschijnlijk.

Ondertussen beschikken we met z’n allen over bijzonder weinig taal voor mannen die jarenlang profiteren van gratis zorg, liefde, seks, emotionele arbeid, gratis reputatieonderhoud en levensruimte.

Die noemen we dan graag druk of ambitieus. Succesvol kan ook. Dan kan er ook vaak nog een laag overheen in de trant van ‘hij kan dat gewoon niet zo goed’, en ‘maar hij bedoelt het goed’. En fin, de standaard dooddoeners.

De echte vraag is dus niet waarom sommige vrouwen zogenaamd naar goud graven. De echte vraag is wie hier al sinds tijden op die goudmijn zit die door iemand anders wordt onderhouden.

Een woord met tanden

Gold digger is helaas geen neutraal woord. Het is een waarschuwing, een correctie, een klein sociaal alarmsysteem dat afgaat zodra een vrouw iets wil zonder zich daar eerst uitgebreid voor te verontschuldigen of te verantwoorden.

Een vrouw die niet alles gratis wil doen? Kil.

Een vrouw die een man wil die volwassen met geld omgaat? Oppervlakkig.

Een vrouw die zich afvraagt waarom zij eigenlijk de enige is die de agenda, de emoties, de verjaardagen, de sfeer, zorg, (schoon)familie en de mentale weersvoorspelling in huis managet? Lastig, lastig. Ook als je het ineens níet meer gaat doen.

Een vrouw die zegt: mijn tijd heeft ook waarde? Daar gaan we. Dat wordt veel te vaak voor lief genomen. Door alles en iedereen. En daarmee bedoel ik dus, niet alleen thuis. Dit geldt ook op werk, voor de eventuele kinderen, je sociale kringen vaak, familie etc..

Het woord gold digger doet alsof vrouwen de economie van relaties corrumperen, alsof liefde daarvoor keurig schoon en belangeloos was. Alsof relaties ergens buiten geld, tijd, macht, seks, zorg, schoonheid en status bestaan.

Dat is natuurlijk niet hoe het leven werkt.

Liefde woont in huizen waar huur betaald moet worden. In lichamen die moe zijn. In agenda’s die vollopen. In kinderen die gehaald moeten worden en gevoerd. In wasmanden die niet uit zichzelf uit existentiële schaamte verdwijnen. In het alledaagse. In banen die flexibiliteit vragen alsof er thuis geen enkel ander leven gaande is. En een leven waarin geleefd moet worden alsof er geen betaalde baan bestaat in je leven.

Liefde leeft ook in tijd.

En tijd is nooit neutraal verdeeld.

Gratis arbeid heet meestal liefde

In Deeltijdprinsesjes bestaan niet schreef ik over een ander woord dat zogenaamd grappig is, maar vooral verraadt hoe graag we systeemvragen terugduwen naar individuele vrouwen. Alsof minder betaald werk automatisch minder werk betekent. Alsof onbetaalde arbeid, invisible load en zorgwerk pas bestaan wanneer er een salarisstrook tegenover staat.

Hier gebeurt hetzelfde.

Ik schreef daar eerder uitgebreider over in het stuk: De Jetten-Juk: Waarom de technocratie van 2026 de vrouw vakkundig uitgumt gaan we dieper in op hoe het er nu wat dit betreft in Nederland voor staat.

Zorgen is werk. Plannen is werk. Een huishouden draaiende houden is werk. Je aanpassen is werk. De sfeer bewaken is werk. Weten wie waar moet zijn, wat bijna op is, wie nieuwe schoenen nodig heeft, wie jarig is, wie verdrietig is, wie niet lekker in zijn vel zit en waarom de koelkast ineens voelt als een morele verantwoordelijkheid: werk.

Maar zodra vrouwen dat werk gratis doen, noemen we het liefde. Heel handig.

Liefde moet vooral niet te veel rekenen. Dat wordt al snel ongezellig. En daar houden we niet van, toch?

Dat is ongeveer de huisstijl van het patriarchaat: vrouwen mogen best moe zijn, zolang ze het maar warm formuleren en het ook maar snel en zelf oplossen binnen de gepaste kaders.

Wie graaft hier eigenlijk?

De klassieke gold digger is een vrouw die iets komt halen. Kunnen we heel lang over uitwijden maar zoals je zelf misschien al begrijpt, dit zit heel diep geworteld. Eva is de wortel van al het kwaad toch? Hebberig. Pakken. Geld. Status. Gulzigheid. Dus daar moeten we dan logischerwijs voor boeten. Sarcasme hier is wel duidelijk mag ik hopen?

Maar kijk even eerlijk naar wat er in veel relaties, gezinnen en huishoudens gebeurt. Wie krijgt als vanzelfsprekend het volgende:

• Tijd

• Ruimte

• Carrière maken alsof het leven lineair is

• Ruimte voor woede

• Fouten maken mag

• Tijd om te sporten

• Tijd voor jezelf zónder goeie reden

• Applaus voor de meest basale dingen, zoals ‘helpen’

Helpen. Daar heb je hem weer.

Helpen is zo’n woord waarbij je even rustig naar een muur moet kijken. Want helpen impliceert dat het werk eigenlijk van iemand anders is. Het is een gegeven bij de één en een goede daad bij de ander. En dit is zo hardnekkig. En als je dit eenmaal ziet, dan blijf je het zien. Steeds meer en overal. Dus wanneer mensen hiervoor hun kop in het zand steken snap ik dat uiteraard heel goed en ergens zou ik willen dat ik dat ook kon. Wel zo makkelijk. Maar zo zit ik helemaal niet in elkaar en wil ik tot op de bodem uitzoeken waarom dit zo is? Waarom doen we zo lelijk tegen anderen hierover? Een beetje respect is wel het minste toch? Juist voor degene die voor van alles uitgemaakt kan worden wanneer er iets buiten de lijntjes wordt gekleurd, en er voor de ander dus amper iets in onze woordenschat te vinden is wat hier de juiste en evenredige waarde aan kan geven.

Nederland noemt zichzelf graag progressief. We hebben moderne vaders, gedeelde agenda’s, co-ouderschapstaal, bewuste stellen, mannen met draagzakken en LinkedIn-posts over quality time met de kids.

Prachtig.

Maar in de Emancipatiemonitor 2024 geeft 53 procent van de vrouwen met partner aan dat hun partner meer werkt en zij meer huishoudelijke taken doen; bij mannen zegt 38 procent dat over hun eigen relatie. Het CPB schrijft op basis van SCP-cijfers dat vrouwen gemiddeld 26,5 uur onbetaalde arbeid per week doen, tegenover 17,4 uur bij mannen. De OECD wijst erop dat Nederlandse vrouwen gemiddeld 225 minuten per dag aan onbetaald werk besteden, tegenover 145 minuten bij mannen. Dat zijn enorme verschillen en dit zijn echt nog niet de meest heftige cijfers die er te vinden zijn.

Maar vertel vooral nog eens dat vrouwen massaal naar goud graven. Ik denk namelijk dat dat helemaal niet zo is. Uitgegraven zou passender zijn.

De echte buit is tijd

Geld is niet het enige goud.

Tijd is goud. Rust is goud. Pensioenopbouw is goud. Carrièreruimte is goud. Een hoofd zonder permanente achtergrondprocessen is goud. De mogelijkheid om ambitie te hebben zonder eerst het leven van vijf anderen operationeel te houden, is goud.

Een ochtend waarin niemand je iets vraagt, is goud.

Een lichaam dat niet voortdurend beschikbaar hoeft te zijn, is goud.

Een kamer, letterlijk of figuurlijk, waarin je kunt denken, maken, werken, schrijven, verlangen, twijfelen, experimenteren of gewoon even níét nuttig zijn, is goud.

En precies daar wordt massaal gegraven.

Het systeem is zo ingericht dat mannen ruimte krijgen en vrouwen ruimte maken.

Ruimte klinkt ook wel nobel, lief ook, tot je doorhebt dat iemand anders die ruimte vervolgens bewoont.

Lief zijn is vaak arbeid met een strik erom

Want een vrouw moet vooral lief zijn. En als we horen dat we niet lief zijn is dat vaak even schrikken. Ik beschouw het tegenwoordig écht als een compliment. Altijd al wel gedaan trouwens, maar ik besef me dan ook hoe geprivilegieerd ik ben dat ik me dat ook altijd heb kunnen veroorloven. Want dat is echt niet vanzelfsprekend.

En het klinkt ook onschuldig. Wie wil er nou niet lief zijn?

Maar in de praktijk betekent lief vrijwel altijd: inslikken.

Lief betekent rekening houden, lekker gezellig zijn en vooral niet te moeilijk doen! Lekker veel begrip tonen en snappen dat hij het anders bedoelde. Niet te veel verwachten ook. Niet te vaak beginnen over geld, seks, je eigen interne wereld, aandacht willen, huishouden of het feit dat jij al drie dagen voelt dat er iets scheef zit terwijl hij “niks doorhad”.

Lief betekent vaak dat jij jezelf zo verplaatst in de ander dat je uiteindelijk nauwelijks nog weet waar je zelf staat.

En dan moet je ook nog spontaan, sexy, ontspannen en niet te controlerend blijven.

Succes hè. Met al dat moeten.

Binnen het patriarchaat is liefde zelden alleen liefde. Het is vaak ook een trainingsprogramma in beschikbaarheid.

Een vrouw leert al vroeg dat verlangen aantrekkelijker is wanneer het niet te veel eist. Dat seks leuker gevonden wordt wanneer zij niet te ingewikkeld doet. In LUST schreef ik verder over wat er gebeurt wanneer begeerd worden belangrijker wordt gemaakt dan zelf begeren. En ja, de orgasmekloof komt ook nog. We leren vaak dat zorg pas mooi is wanneer ze vanzelf lijkt te gaan en echt uit het hart komt en je er ook daadwerkelijk onder lijdt en andere zaken voor opgeeft. Dat is mooi.

En dat is precies waar liefde, seks en geld elkaar raken.

Want een vrouw die haar waarde niet benoemt, of misschien zelf niet eens voelt, is makkelijker te gebruiken.

Een vrouw die haar behoeften blijft verpakken als zachtheid, is makkelijker te negeren. Een vrouw die bang is om kil of hebberig of dominant of (en dit is een hele grote nu) ondankbaar te lijken, blijft langer geven dan goed voor haar is.

En een vrouw die blijft geven zonder te tellen, is natuurlijk bijzonder handig. Gratis arbeid, op álle vlakken.

Seks hoort hier gewoon bij

Laten we ook niet doen alsof seks buiten dit verhaal staat.

Dat zou ‘netjes’ zijn, en dus onwaar.

Er is een reden dat woorden als gold digger, hoer, slet, makkelijk, duur, goedkoop en high maintenance zo dicht bij elkaar in dezelfde culturele la liggen.

Vrouwen worden voortdurend beoordeeld op hoe ze waarde, verlangen en beschikbaarheid organiseren.

Geld vragen voor seksuele of emotionele arbeid? Schandalig.

Niets vragen en alles geven? Romantisch.

Mannen die je afwijst en maar blijven terugkomen als een soort creepy stalkers? Dat moet je dan als compliment zien. En misschien vind ik dát persoonlijk nog wel het allerengste: het totale niet serieus nemen van een ander mens. Nul respect. En dit begint al zo jong, met de welbekende spreuk: meisjes plagen, kusjes vragen. Of: het zal dan wel echte liefde zijn. De wereld op z’n kop.

Daarom is het verband met sekswerk interessant. Sekswerk is niet hetzelfde als relaties hebben, niet in goede of slechte zin, dat is mijn punt niet. Maar sekswerk maakt wel goed zichtbaar wat in zogenaamd gewone verhoudingen vaak wordt verstopt: dat tijd, lichaam, aandacht, grenswerk, affectie, verlangen en beschikbaarheid niet uit het niets verschijnen.

Wat veel mensen ongemakkelijk vinden, is niet dat vrouwen seks of zorg geven.

Wat ze ongemakkelijk vinden, is wanneer vrouwen daar zelf voorwaarden aan verbinden. Daar zelf ook iets uit willen halen. Genot, voldoening, geld, een kind, whatever. Ieder z’n ding en verder aan niemand om daar over te oordelen? Hoeveel stellen blijven er bij elkaar denk je, omdat dit een fijne wisselwerking is voor beiden? Ik denk dat ik er best veel ken. En of ze gelukkig zijn? Geen idee, dat is hun zaak. Maar we kunnen niet doen alsof de transactie maar 1 kant op goed is en de andere kant op slecht. Gewoon niet. Als volwassene mag je dat lekker zelf bepalen.

Zolang een vrouw geeft vanuit liefde, loyaliteit, zorgzaamheid of “zo is zij gewoon”, blijft het systeem rustig.

Zodra ze vraagt wat zij terugkrijgt, komt de ‘moraliteit’ ineens uit alle kieren.

En soms verdient een analyse geen nuance, maar gewoon een beginletter.

uck you.

Tegen een woord dat vrouwen kleiner maakt zodra ze waarde herkennen. Tegen een cultuur die vrouwelijke beschikbaarheid romantisch noemt zolang niemand vraagt wie ervan profiteert.

F*** you tegen de eeuwenoude truc waarbij vrouwen eerst richting afhankelijkheid, zachtheid, zorgzaamheid, seksueel geven en emotioneel meebewegen worden geduwd, om daarna belachelijk en klein gemaakt te worden zodra ze iets terug willen.

Want dat is misschien wel de smerigste laag van het hele gold digger-verhaal: het woord doet alsof vrouwen komen halen, terwijl zoveel vrouwen jarenlang geven in een systeem dat uitstekend weet hoe het moet ontvangen, maar retevaak vergeet waar de rekening ligt.

Het kerngezin als gratis goudmijn

De laatste tijd kom ik veel artikelen en ander leesvoer tegen over het kerngezin. En het idee dat gezin, liefde en zorg privé lijken, maar politiek en economisch georganiseerd zijn. Wat natuurlijk zo is. Daarbinnen heb je dan ‘goede’ (lekker traditioneel) en ‘slechte’ gezinnen.

Dat is relevant, want de gold digger-mythe leeft niet los van die structuur.

Het kleine huishouden lijkt romantisch, maar is ook een bijzonder efficiënte plek om kosten te laten verdwijnen. Zorgkosten, herstelkosten, opvoedkosten, oppaskosten, emotionele arbeid, seksuele beschikbaarheid en huishoudelijk werk. Ik heb nog nooit een blouse voor een man gestreken. Wanneer dit weleens ter sprake komt met vriendinnen, hoe progressief ook, staan ze vaak toch even te kijken. Het is zo vanzelfsprekend blijkbaar om dat soort dingen niet alleen te kunnen (waar heb je dit uberhaupt geleerd denk ik dan?) maar ook om daadwerkelijk te doen. Alles kan worden weggeschreven onder liefde, gezin, loyaliteit, karakter en “zo doen wij dat”.

Het kerngezin is uiteraard gevormd door kerk, staat en markt. Voor al deze instituten enorm voordelig en makkelijk in stand te houden. Want welke keuzes heb je nu écht als vrouw? De 40-urige werkweek was afgestemd op iemand zonder primaire zorgtaken thuis. In het gros van de gevallen, de man dus.

Precies daar zit de grap.

De wereld noemt een vrouw die zekerheid wil een gold digger, terwijl hetzelfde systeem jarenlang heeft geleund op vrouwen die gratis de voorwaarden produceren waaronder mannen überhaupt succesvol (in alle definities van dit woord) kunnen zijn.

En dan ook nog een bed waarin seks gezellig moet blijven. Niet te moeilijk graag, wel lekker natuurlijk, want hij moet stoom afblazen van al dat harde werken. Ik snap niet hoe je niet je partner voorop zet in deze (want daar heb je dan zelf ook de meeste baat bij toch?). Je wil de ander liefhebben op deze manier toch? Geven én ontvangen. Allebei. Als een eerlijke transactie. In dit super heteronormatieve voorbeeld geldt dit helaas voor velen niet.

Je moet een vrouw zijn die zichzelf even totaal verliest in een moment, maar schiet ook een beetje op graag.

Wat een deal.

Vooral voor degene die hem niet hoeft te zien.

En dan de scheiding

En dan, als de liefde op is, wordt ineens zichtbaar hoe slecht dit systeem boekhoudt.

Niet omdat ieder gebaar en liefde een transactiebonnetje nodig had. Maar omdat jaren aan zorg en alle rest wat ik eerder noemde, en waarschijnlijk vergeet ik er nog een boel, nergens netjes worden afgerekend.

Er is geen bonnetje voor de avonden waarop zij zijn carrière mogelijk maakte door de rest van het leven op te vangen.

En dan staan twee mensen na een scheiding zogenaamd weer naast elkaar als individuen. Dan wel. Alsof ze met dezelfde startpositie uit dezelfde relatie komen, De een niet jarenlang kapitaal heeft opgebouwd in salaris, status, netwerk, rust en lineaire werkervaring, terwijl de ander de onzichtbare infrastructuur onder dat leven heeft gedragen.

CBS schrijft dat de gemiddelde koopkracht van vrouwen vlak na een scheiding flink terugvalt, terwijl die van mannen juist verder stijgt; vijf jaar later blijft vooral bij vrouwen zonder nieuwe partner de koopkracht onder het niveau van vóór de scheiding. De nadruk van het onderzoek ligt niet voor niets op vrouwen, omdat zij financieel het meest geraakt worden.

Maar noem vooral háár de gold digger.

Nederland blijft graag redelijk

Het Nederlandse debat over vrouwen en werk heeft een bijzondere gave: het klinkt vaak nuchter terwijl het ondertussen diep ideologisch is.

Wij moeten namelijk:

• meer werken

• financieel zelfstandiger worden

• ambitieuzer zijn

• beter onderhandelen

• hulp vragen

• loslaten

• grenzen stellen

• kiezen

Vrouwen moeten vooral niet zeuren, want emancipatie is toch al geregeld?

Dus ja, we kunnen blijven doen alsof vrouwen gewoon individuele keuzes maken. Maar keuzes ontstaan niet in het luchtledige. We leven nu eenmaal samen op deze wereld en hebben met allerlei zaken te maken. Intersectionaliteit. En dat raakt aan alles. Keuzes die vrouwen uiteindelijk maken komen vaak ook voort uit de eindeloze, maatschappelijke training waarin vrouwen leren dat goed zijn vaak betekent dat je jezelf als eerste oprekt. Letterlijk en figuurlijk.

En als dat niet lukt? Dan moet zij beter leren communiceren. Lekker weer een extra taakje en verantwoordelijkheid!

Het systeem beschadigt iedereen. Alleen niet iedereen betaalt dezelfde rekening.

En nee, dit is niet het gezellige “mannen slecht, vrouwen goed”-riedeltje waar sommige mensen zich meteen achter willen verschuilen zodra een stuk iets te dicht bij hun comfort komt.

Patriarchale systemen zijn ook voor mannen beklemmend. Ze leren mannen dat waarde vooral zit in inkomen, status, controle, seksuele vanzelfsprekendheid, succes en niet te veel nodig hebben. Ze duwen mannen richting werk, presteren, afstand houden, niet zeuren, niet falen, niet afhankelijk zijn, niet zacht worden tenzij het veilig verpakt is als vaderschap op zaterdagmiddag.

Ook dat is verlies.

Maar het verlies is niet gelijk verdeeld.

Want terwijl mannen vaak moeten voldoen aan een rol die hen vernauwt, dragen vrouwen daarbovenop nog steeds vaak het gratis werk dat die rol mogelijk maakt.

Het systeem beschadigt iedereen.

Alleen niet iedereen betaalt dezelfde rekening.

Wie profiteert ervan dat vrouwen zich schamen voor geld?

Misschien is dat de reden dat gold digger zo hardnekkig is. Het maakt veel vrouwen voorzichtig. Of je het nou leuk vindt of niet, het ermee eens bent of niet, hoe andere mensen jou zien/ervaren heeft wel invloed op je leven. Op hoe je je tot bepaalde zaken verhoudt en uiteindelijk ook tot jezelf. Dit soort woorden gebruiken is daarom zo ontzettend giftig.

Zolang een vrouw bang is om materialistisch te lijken, kan iemand anders doen alsof zijn comfort vanzelf ontstaat.

Zolang zij liefde blijft bewijzen door zichzelf beschikbaar te houden, hoeft niemand te vragen wie daar eigenlijk het meeste aan verdient. Juist niet alleen financieel, maar uiteindelijk ook zéker financieel.

De grootste gold dig is dan ook: niet iemands geld pakken, maar iemands ruimte. En tijd. En tijd is ook geld. En geld heb je nu eenmaal nodig om te leven.

Dus wie graaft hier nou eigenlijk?

Dus nee, ik geloof niet zo in het sprookje van de vrouwelijke gold digger. Niet zoals het ons meestal wordt verkocht.

Ik geloof wel in vrouwen die eindelijk beginnen te zien hoeveel goud er uit hun leven is gehaald zonder dat iemand het zo noemde.

Alles wat vanzelfsprekend werd zolang zij het gaf.

Alles wat pas zichtbaar werd zodra zij ermee stopte.

En als vrouwen dan op een dag vragen waar dat allemaal gebleven is, noemen we hén hebberig.

Niet. Te. Doen.

We moeten gewoon niet bang zijn voor vrouwen die naar goud graven. Ze hebben groot gelijk. Wijs, zou ik zelf zeggen.

Gold diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen.

Nog één kleine PAREL na het goud ✦

Ik bleef na dit stuk met één nogal irritante vraag zitten:

wat zou er gebeuren als al het werk dat uit liefde, vanzelfsprekendheid en “jij bent daar gewoon beter in” gebeurt ineens een prijskaartje kreeg?

Voor abonnees hieronder een kleine inventaris van de buit — plus de rabbit hole waar ik daarna zelf weer veel te lang in bleef hangen.

PARELS is gratis. Schrijf je in en lees meteen door.

Subscribe now

Lees verder op PARELS

– Deeltijdprinsesjes bestaan niet
– Abortus en autonomie (2): waarom het nooit alleen jouw keuze lijkt te zijn
– De Jetten-Juk: Waarom de technocratie van 2026 de vrouw vakkundig uitgumt
– Waarom alles ineens ‘healing’ moet zijn

Bekijk de hele reeks bij Series.

Meer PARELS? Begin bij Raquel’s Edit.

Het bijzondere aan abortus is niet alleen de keuze zelf.

Het is hoe snel die keuze van iedereen lijkt te worden, behalve van de persoon die haar moet maken.

In deel 1 schreef ik over wat je voelt en wat je denkt dat je hoort te voelen. Over opluchting, twijfel, blijdschap, rust, verdriet, ruis en dat vreemde maatschappelijke script waarin een vrouw na een abortus vooral geloofwaardig lijkt wanneer ze zichtbaar genoeg lijdt. Alsof zwaarte een bewijs van moraliteit is, alsof opluchting verdacht is, alsof een keuze pas serieus genomen mag worden wanneer je er een beetje aan kapotgaat én daar het liefst ook nog in keurige ‘samenspraak’ met een arts uit bent gekomen.

Terwijl de werkelijkheid zelden zo overzichtelijk is.

Abortus kan verdriet zijn. Natuurlijk kan dat. Het kan twijfel zijn, rouw, verwarring, een lichaam dat nog even achterloopt op een hoofd dat allang wist waar het heen moest, een dag die je niet snel vergeet, een stilte die zich anders gedraagt dan je had verwacht.

Maar het kan ook opluchting zijn. Rust. Helderheid. Adem. Vrijheid! Een deur die weer opengaat. Een leven dat ineens weer van jou voelt. Een keuze die niet voortkomt uit kilte, maar uit congruentie; uit het diepe, soms nauwelijks uit te leggen weten dat dit niet voor jou was. Niet jouw moment, niet jouw relatie, niet jouw draagkracht, niet jouw toekomst, niet jouw ja.

En misschien is dat precies waar de spanning bestaat.

Niet alleen dat vrouwen abortus laten doen, maar dat sommige vrouwen daarna niet instorten op een manier die de buitenwereld geruststelt. Dat wij vrouwen niet voldoende bewijsmateriaal aanleveren voor onze zorgvuldigheid. Dat we niet genoeg lijden om geloofd te worden. Dat we soms gewoon weten: dit is juist. Punt.

De ruis komt ergens vandaan

Die ruis rondom abortus ontstaat natuurlijk niet zomaar ergens in het hoofd van vrouwen, alsof wij collectief een bijzonder talent hebben voor innerlijke chaos en daarom bij ieder groot besluit eerst een hele mentale commissie installeren.

Die ruis wordt gemaakt.

Door cultuur, religie, politiek, wetgeving, familie, partners, vriendinnen soms ook, door oude ideeën over moederschap die zich modern hebben aangekleed. Goedbedoelde vragen die klein lijken maar toch ineens voelen alsof iemand met een clipboard naast je leven staat.

En dit tweede deel begint daar.

Niet bij de vraag wat een vrouw voelt. Maar bij de vraag waarom zoveel mensen denken dat zij recht hebben op toegang tot dat gevoel. Ik snap daar dus helemaal niets van.

Want zodra het over abortus gaat, lijkt een individuele keuze opvallend snel een maatschappelijk vergaderpunt te worden. Mensen die normaal hun eigen agenda nauwelijks op orde krijgen, weten ineens precies hoe zorgvuldig een ander moet nadenken. Mensen die nooit een dag in jouw lichaam hebben gewoond, lijken ineens mede-eigenaar van de twijfel, de timing, de reden, de toekomst en het morele gewicht dat volgens hen aan jouw keuze zou moeten hangen.

Dat blijft wonderlijk.

Natuurlijk mag iedereen over abortus als maatschappelijk onderwerp nadenken. En ook iets vinden. Natuurlijk mag dat. Politiek gaat over lichamen, zorg, rechten, wetten en toegang, en precies daarom moeten we het erover hebben.

Maar er is een verschil tussen nadenken, spreken en je eigen gedachten hebben over rechten en persoonlijk binnendringen in iemands keuze.

Er is een verschil tussen zorgen dat abortuszorg veilig, toegankelijk en goed geregeld is, en doen alsof een vrouw haar autonomie pas verdient wanneer ze haar binnenwereld voldoende heeft toegelicht aan mensen die daar helemaal niet wonen. Of zelfs haar autonomie helemaal af willen pakken.

De buitenwereld komt vaak zacht binnen

Volgens mij zegt bijna niemand letterlijk: ik wil iets te zeggen hebben over jouw lichaam.

Was het maar zo overzichtelijk.

Controle komt veel vaker binnen als bezorgdheid, nuance, voorzichtigheid, redelijkheid, liefde, “ik zeg dit alleen omdat ik om je geef”, “ik wil gewoon dat je alle kanten bekijkt”, “weet je zeker dat je er later geen spijt van krijgt?”, “ik ben niet tegen abortus hoor, maar…”

En natuurlijk is niet iedere vraag controle en niet iedere onhandige opmerking is patriarchaat met een jas aan. Mensen zijn soms bang, ongemakkelijk, slecht voorbereid, te snel met woorden en te langzaam met luisteren. Gaan vaak uit van het beeld wat in hun wereld dominant is. Dat mag ook gezegd worden want vrouwen zijn niet geholpen met een wereld waarin elke aarzelende zin meteen tot vijandige intentie wordt verklaard.

Maar patronen zijn geen incidenten.

En het patroon rondom abortus is heel helder: uiteindelijk gaat het over macht en onderdrukking. Daar kom ik zo op terug.

Maar zodra een vrouw zwanger is en abortus zich als optie aandient, ontstaat er vaak een soort onzichtbare commissie. Een commissie van mensen die zich afvragen of ze wel goed heeft nagedacht, of ze later geen spijt krijgt, of hij het weet, of haar moeder het weet, of ze misschien niet toch ooit kinderen wil, of dit niet iets is waar ze altijd last van blijft houden, of ze niet gewoon even door de paniek heen moet, of ze misschien niet te rationeel is, of juist te emotioneel, of te jong, of te oud, of te vrij, of te snel, of te zeker. In ieder geval niet goed. Abortus is bovendien lang niet altijd een verhaal van “nooit moeder willen”; het gebeurt ook tussen het ene en het andere kind door. Slechte timing kan gewoon. Nu even niet kan gewoon. Daar hoeft geen extra tragisch dossier bij. Er hoeft geen verantwoording voor afgelegd te worden. Waarom bestaat dat? Wie heeft dat bedacht? Iemand die een hekel heeft aan kinderen en er zoveel mogelijk ongewenst de wereld in wil helpen?

Vrouwen, het zijn net mensen, maar dan met een externe beoordelingscommissie.

Kleine vragen dragen grote aannames

“Denk je niet dat je spijt krijgt?” klinkt misschien zorgzaam, maar onder die vraag ligt vaak de aanname dat spijt waarschijnlijker, dieper of echter is dan opluchting. Misschien krijg je wel spijt van de andere keuze. En die heeft veel meer, veel ernstigere gevolgen.

“Heb je er wel goed over nagedacht?” klinkt misschien voorzichtig, maar onder die vraag ligt vaak de aanname dat een vrouw blijkbaar niet al aan het denken is vanaf het moment dat haar lichaam, haar toekomst, haar relatie, haar werk, haar geld, haar gezin, haar veiligheid of haar verlangen in één klap door elkaar schuiven. En misschien hoef je er ook niet altijd uitgebreid over te denken en kun je gewoon naar je gevoel luisteren. Ook niet onbelangrijk.

“Wat vindt hij ervan?” klinkt misschien praktisch, maar onder die vraag ligt vaak de aanname dat zijn positie vanzelfsprekend onderdeel is van het besluit. Ook wanneer haar lichaam de plek is waar de consequentie landt.

Dat is het ingewikkelde: veel vragen zijn niet per se fout, maar ze zijn verre van neutraal. Ze zitten vol aannames en ondermijnen direct jouw vermogen om als mens serieus genomen te worden.

Ze komen uit een wereld waarin vrouwen al eeuwen worden getraind om hun keuzes uitlegbaar en behapbaar te maken voor anderen. Zeker wanneer die keuzes raken aan seksualiteit, moederschap, zorg, beschikbaarheid, trouw, opoffering of de vraag of een vrouw wel voldoende vrouw is op de manier waarop de omgeving haar graag begrijpt.

En abortus raakt aan alles tegelijk.

Daarom voelt het voor veel mensen zo beladen, denk ik.

Niet alleen omdat het over zwangerschap gaat.

Maar omdat het over macht gaat. Het leven.

Bezorgdheid kan ook controle zijn

Ik denk dat we eerlijker mogen zijn over hoe vaak controle zich vermomt als zorg.

Dat geldt niet alleen voor abortus. Het geldt voor hoe vrouwen zich kleden, werken, moederen, vrijen, eten, uitgaan, ouder worden, ambitie tonen, boos worden, geld verdienen, niet genoeg verdienen, wel genoeg verdienen en daarna vooral niet te veel mogen willen. Dankbaar moeten zijn voor alles en that’s it.

Controle zegt zelden: ik wil dat jij kleiner blijft.

Controle zegt:

• ik wil je beschermen

• ik bedoel het goed

• ik stel alleen vragen

• ik vind het zonde

• ik denk gewoon aan jou

Enzovoorts…

En soms is dat waar. Soms is het echt zorg. Soms heeft iemand gewoon geen taal voor de situatie en probeert die persoon toch iets vast te houden.

Maar vaak wordt zorg een manier om toegang te krijgen tot iets waar je geen recht op hebt: tot iemands reden, redenering en gedachtegang. Tot een lichaam, een verhaal, een emotie. Of tot het bewijs dat ze wel genoeg heeft geleden, gewikt, gewogen en moreel door de modder is gerold om vrij te mogen zijn. In ieder geval vrij om haar keuze te maken en die moet vooral een beetje stroken met de interne moral police van de ander.

Autonomie is blijkbaar alleen veilig als ze verdrietig kijkt

Wat mij steeds opnieuw opvalt, is hoe ongemakkelijk mensen kunnen worden van vrouwelijke helderheid.

Een vrouw die twijfelt, huilt, instort, bidt, boet, kapot nuanceert en daarna nog drie alinea’s schuldgevoel in haar journal volkalkt voelt voor veel mensen blijkbaar betrouwbaarder dan een vrouw die zegt: ik wist het. Het klopte. Ik voelde opluchting. Ik was blij en trots op mezelf en ik koos gewoon voor mijn leven. Daar is niets geks, kils of moreel verdachts aan. Dat zit in ieder mens, toch?

En dat is niet omdat verdriet echter is. Het is omdat verdriet minder bedreigend is en vaak als ‘vrouwelijk’ wordt gezien. Agressie wordt meer met het mannelijke geassocieerd maar goed, dat is weer een heel ander verhaal. Ik zal het verder even bij dit onderwerp houden. Maar over dat ‘female’ en ‘male’-gebeuren komt vast later nog een stuk. Heel interessant ook.

Maar goed, verder. Een verdrietige vrouw bevestigt nog steeds dat de norm zwaar is, dat moederschap de bestemming is, dat afwijken pijn moet doen, dat vrijheid niet te makkelijk mag voelen en dat een vrouw die nee zegt tegen zwangerschap in elk geval nog begrijpt dat ze daar publiekelijk een passende emotionele prijs voor hoort te betalen.

Een opgeluchte vrouw doet iets gevaarlijkers.

Die zegt: misschien was dit geen verlies maar juist winst. Heerlijk die ruimte, adem, een grens, een vorm van zorg, een bescherming van mezelf. Iets om trots op te zijn zelfs; iets waar je zelfvertrouwen van kan groeien, omdat je handelt vanuit je eigen behoeftes, verlangens en draagkracht. En als je dan ooit alsnog een kind zou willen krijgen, zijn dit dan geen eigenschappen die je mee zou willen geven? Lijkt mij van wel. Voor jezelf na kunnen denken en daar naar handelen. Congruent zijn is in mijn ervaring 1 van de grootste rijkdommen die je als mens kunt ervaren.

En daar wordt het spannend.

Want een vrouw die zichzelf niet straft voor haar keuze, is moeilijker te controleren.

Stigma is eigenlijk een te klein woord

We noemen het vaak stigma.

Stigma rondom abortus. Stigma rondom vrouwen die voor abortus kiezen. Stigma rondom opluchting na abortus.

En dat woord klopt.

Maar soms voelt stigma bijna te klein, alsof het gaat om een hardnekkig sociaal vlekje waar we best over zouden kunnen praten. Een ongemakkelijk oordeel, een beetje schaamte die aan het onderwerp kleeft en waar we met genoeg open gesprekken vanzelf doorheen wandelen.

Terwijl het veel groter is dan dat.

Stigma is niet alleen dat mensen iets vinden. Het is een techniek.

Het zorgt ervoor dat vrouwen zichzelf gaan corrigeren voordat iemand anders dat doet. Dat ze woorden kiezen die veilig zijn voor anderen. Hun opluchting zachter maken of zelfs verbergen. Hun redenen groter, hun verdriet zichtbaarder, en dus uiteindelijk hun verhaal acceptabeler maken voor een publiek dat niets met dat verhaal te maken heeft.

Stigma maakt van autonomie iets wat je moet performen.

En hetzelfde zie je later weer terug bij alleenstaand moederschap. Eerst wordt een vrouw aangesproken op haar keuze, haar seksualiteit, haar verantwoordelijkheid en haar vermogen om “het juiste” te doen. Daarna wordt ze, als ze alleen komt te staan, opnieuw bekeken alsof haar situatie vooral iets zegt over haar karakter. Ook daar werkt stigma als een techniek: het maakt structurele problemen persoonlijk, en persoonlijke keuzes publiek bezit.

Niet alleen kiezen, maar goed kiezen.

Niet alleen voelen, maar juist voelen.

Niet alleen doorgaan, maar op een manier die anderen geruststelt.

En dan ga je aan jezelf voorbij. Dus voor mij ligt er heel veel vrijheid in het juist heel hard roepen dat de andere kant óók bestaat. Kan gewoon makkelijk. Zo moeilijk is het niet.

Ik denk dat dat precies is waarom abortus zo’n krachtig controlemiddel blijft: niet omdat iedere individuele reactie kwaadaardig is. Zeker niet. Maar wél omdat het geheel vrouwen leert dat hun keuzes nooit helemaal privé zijn. En niet alleen dat, als het kind er eenmaal is verandert het leven van de kersverse moeder compleet. Naast het fysieke deel ben je als moeder, of we onszelf nu geëmancipeerd vinden of niet (newsflash: zijn we totaal niet), voor zo ongeveer altijd verantwoordelijk voor een ander. Je móet gaan zorgen. Minder tijd voor jezelf, waarschijnlijk minder werken dus minder verdienen. Mensen gaan er ook vanuit dat je dit allemaal graag doet want moeder worden is het ultieme en beste wat je kunt doen met je leven, toch?

Uiteraard doen vrouwen hier ook aan mee - en dat maakt het juist niet minder seksistisch

Vrouwen doen dit ook. Voor het geval je dacht dat ik het enkel over mannen had.

Vrouwen kunnen ook seksistisch zijn. Vrouwen kunnen andere vrouwen kleiner maken, corrigeren, beschamen, verdenken, beoordelen of terugduwen in een rol waar ze zelf ooit in moesten passen. We leven nou eenmaal in een patriarchaat. Helaas pindakaas.

Een systeem is pas echt succesvol wanneer mensen het gaan uitvoeren zonder dat iemand nog expliciet opdracht hoeft te geven. Wanneer vrouwen zelf gaan bewaken wat een goede vrouw is, een goede moeder, een slechte moeder, een egoïstische vrouw, een makkelijke vrouw, een kille vrouw, een hysterische vrouw, een vrouw die “te veel vanuit zichzelf denkt”, alsof dat laatste niet precies de bedoeling van autonomie was. Er is maar zoveel ruimte aan de top beschikbaar voor ons. Dus het is ook echt menselijk om je zo te gaan gedragen zonder erbij echt bij stil te staan. Heel lastig vind ik dit. Vooral omdat ik zelf niet zo in elkaar zit en dit heeft me zeker vaak ook dingen gekost. Dus kan echt wel begrijpen waarom mensen zich hier naar schikken. Het is gewoon vaak makkelijker. Als je het vermogen dan ook hebt om het uit je hoofd te zetten en dat lukt mij persoonlijk dus nooit.

Vrouwen worden ook elkaars bewakers, en dat is zéker niet omdat vrouwen van nature elkaars vijanden zijn maar omdat beperkte ruimte mensen tegen elkaar uitspeelt. En je moet sterk in je schoenen staan en de persoonlijkheid hebben om hier niet in mee te gaan. Maar dat heeft ook zeker een prijs. Unfair.

Wie mag vrij zijn? Wie betaalt de prijs? Wie krijgt begrip? Wie krijgt schaamte? Wie wordt serieus genomen? Wie krijgt de rol van uitzondering?

Handig wel, voor zo’n systeem. Autopilot.

Laat vrouwen elkaar beoordelen en de structuur blijft buiten beeld.

Abortus is geen los onderwerp. Het is een machtsvraag.

Abortus wordt vaak besproken alsof het een moreel vraagstuk is dat ergens los boven de rest van het leven zweeft.

Maar dat is het niet.

Abortus raakt overal aan. Aan het hele leven! Werk, geld, kansen, relaties, zorg, seks, veiligheid, gezondheid, klasse, religie, schaamte, huisvesting, partnergeweld, kinderopvang, moederschap, toekomst en de vraag wie uiteindelijk zeggenschap heeft over een lichaam dat zwanger kan worden.

Daarom is het nooit alleen privé, ook al zou de keuze zelf dat wel moeten zijn.

Want reproductie is macht.

Niet enkel in een zweverige “vrouwen zijn magische poorten van leven”-zin, al vind ik dat zelf ook zeker wel, maar ik bedoel het nu ook in de meest concrete zin.

Wie bepaalt wanneer vrouwen kinderen krijgen, bepaalt iets over bijvoorbeeld arbeid. Afhankelijkheid, seksualiteit, erfenis, familie, beschikbaarheid en de grenzen van vrouwenlevens.

Misschien is het vermogen om leven te dragen altijd zo zwaar bewaakt omdat het inderdaad machtig is. Wij maken en creëren leven uit het niets.

Niet omdat vrouwen daardoor verplicht zouden zijn om moeder te worden. Juist niet. Talloze culturen zijn ons voorgegaan waarin vruchtbaarheid, vrouwelijke figuren en het vermogen om leven te dragen een veel zichtbaardere spirituele, machtige of symbolische plek hadden. Denk bijvoorbeeld aan de Minoïsche beschaving.

Omdat de mogelijkheid om leven te maken alleen werkelijk vrij is wanneer je ook vrij bent om het niet te doen.

Anticonceptie: waarom ligt de rekening weer bij vrouwen?

En dan komen we bij anticonceptie. Hooray!

Want waarom is het eigenlijk zo normaal dat anticonceptie vooral de verantwoordelijkheid van vrouwen is?

Die vraag klinkt bijna te simpel. Misschien juist daarom stellen we haar te weinig.

Vrouwen slikken de pil, laten spiralen plaatsen, krijgen hormonen, voelen bijwerkingen, houden cycli bij, halen noodanticonceptie, doen zwangerschapstesten, bellen, plannen, wachten, uitleggen, beslissen en dragen, wanneer het misgaat, ook nog eens het lichaam waarin dat misgaan zichtbaar wordt.

Mannen bevruchten.

Vrouwen worden zwanger.

Toch is de verantwoordelijkheid cultureel vaak belachelijk scheef verdeeld. Er is namelijk nog nooit een vrouw zomaar zwanger geworden, zonder betrokkenheid, hulp of dwang, van een man.

En ja, biologisch vindt de zwangerschap plaats in het lichaam van de vrouw. Dat is precies waarom haar autonomie niet kleiner, maar groter zou moeten zijn. Maar cultuur heeft daar iets anders van gemaakt: die heeft van vrouwelijke vruchtbaarheid een publieke verantwoordelijkheid gemaakt, terwijl mannelijke vruchtbaarheid heel blij en vrij als spontane omstandigheid door het leven wandelt.

Alsof zwangerschap iets is wat vrouwen overkomt omdat mannen toevallig in de buurt waren.

Call me confused.

Bedenktijd, maar dan moderner verpakt

De verplichte vijf dagen bedenktijd bij abortus is in Nederland afgeschaft.

Goed.

Maar dat we daar überhaupt zo lang over hebben moeten doen, blijft absurd.

En zelfs nu, na het verdwijnen van die vaste vijf dagen, blijft de taal opmerkelijk. Fiom beschrijft de huidige situatie als een flexibele bedenktijd die “in samenspraak” met de arts wordt bepaald. En precies deze formulering laat zien hoe moeilijk het kennelijk blijft om vrouwelijke autonomie eens niet in toezichtstaal te verpakken. Het staat ook nog gewoon in het Wetboek van Strafrecht. Klinkt heel normaal en logisch…

Want waarom is het zo moeilijk om te zeggen: je mag het lekker zelf weten?

Full stop.

Waarom moet autonomie steeds weer worden omwikkeld met zorgvuldigheidstaal die vrouwen behandelt alsof ze pas betrouwbaar zijn wanneer iemand anders heeft meegekeken? Alsof we kinderen zijn?

We doen alsof dat redelijkheid is.

Maar soms is redelijkheid gewoon betutteling met betere PR.

Zorg, maar nog steeds strafrecht

Net al even genoemd, maar dat Wetboek van Strafrecht dus.

Ja, abortuszorg is legaal onder voorwaarden. Ja, er is de Wet afbreking zwangerschap. Ja, de praktijk is in Nederland veel veiliger en toegankelijker dan in landen waar abortus zwaar beperkt of verboden is. Dat moeten we niet wegpoetsen, want toegang doet ertoe.

Maar symboliek doet er ook zeker toe.

Rutgers beschrijft dat abortus in Nederland is vastgelegd in de Wet afbreking zwangerschap, terwijl de strafbaarstelling is opgenomen in artikel 296 van het Wetboek van Strafrecht. Abortus is dus niet simpelweg als gewone zorg geregeld; het is zorg met een strafrechtelijke schaduw eromheen.

En daar zit een gigantisch probleem.

Want hoe vrij is een recht wanneer het juridisch nog steeds naast misdaadtaal woont?

Hoe vanzelfsprekend is zorg wanneer de basisstructuur nog altijd zegt: dit mag alleen als aan de voorwaarden is voldaan, anders zitten we in het strafrecht?

En hoe serieus nemen we vrouwelijke autonomie wanneer we de medische handeling die daar soms uit voortkomt niet volledig durven behandelen als zorg, maar blijven bewaren in het deel van de wet waar we ook strafbaarheid organiseren? Waarom?

Dat is geen detail.

Dat is een wereldbeeld.

Vrouwenlichamen worden wel gecontroleerd, maar niet goed onderzocht

Misschien wringt dat zo bij mij omdat het past in een groter patroon: vrouwenlichamen worden voortdurend besproken, beoordeeld, gereguleerd en gemanaged. Iedere dag, door Jan en alleman. Is gewoon onderdeel van onze cultuur blijkbaar.

Maar zodra het gaat om goed onderzoek, passende zorg en echte medische kennis, blijkt de belangstelling ineens een stuk minder enthousiast.

Er is inmiddels een Nationale Werkagenda Vrouwengezondheid, en alleen al het feit dat die nodig is, zegt iets. De Rijksoverheid schreef bij de lancering dat vrouwengezondheid voor veel vrouwen “nog niet altijd serieus genoeg genomen wordt”, terwijl ZonMw expliciet benoemt dat veel vrouwen te maken hebben met onbegrepen klachten, misdiagnoses en onbehandelde aandoeningen.

Schandalig vind ik dit en je hoort en ziet er zelden wat over als je het niet opzoekt. Ik snap niet (of eigenlijk wel, maar het gaat er toch niet echt in) hoe dit kan bestaan.

Dat is geen los gezondheidsdingetje naast abortus.

Dat is hetzelfde verhaal in een witte jas.

Het vrouwenlichaam is eeuwenlang óf mysterie gemaakt, óf risico, óf bestemming, óf afwijking van de mannelijke standaard. Het werd besproken als vruchtbaar lichaam, hysterisch lichaam, moederlichaam, verleidelijk lichaam, problematisch lichaam, hormonaal lichaam, maar opvallend vaak niet als standaardlichaam dat degelijk, systematisch en serieus onderzocht moest worden.

Bijna de helft van de werkenden in Nederland is vrouw, schrijft het RIVM, en toch is er op de werkvloer nauwelijks aandacht voor vrouwengezondheid. Het RIVM doet onderzoek naar werkende vrouwen tijdens zwangerschap, moederschap en overgang - precies die fases die in het leven van miljoenen vrouwen niet marginaal zijn, maar structureel.

En dat maakt de gesprekken over abortus nog absurder.

Want dezelfde samenleving die vrouwen vraagt of ze wel goed genoeg hebben nagedacht over een zwangerschap, heeft historisch gezien nooit écht goed genoeg nagedacht over vrouwen.

Dan zijn het ineens ‘vrouwenkwaaltjes’, een grapje, stel je niet zo aan, maak het jezelf niet zo moeilijk, werk aan jezelf etc… Deze openstaande deuren ken je inmiddels vast wel.

Wij moeten het gewoon doen met de geneeskundige kennis die er voornamelijk bestaat over mannen.

Fascinerend, toch.

Als mannen zwanger konden worden

Ik weet dat de zin bijna cliché is geworden, maar soms zijn clichés populair omdat ze iets raken wat nog steeds waar voelt: als mannen zwanger konden worden, zag de wereld er waarschijnlijk anders uit.

Dan waren anticonceptie, abortuszorg, herstel, verlof, pijnbestrijding, cycluskennis en reproductieve gezondheid waarschijnlijk geen randonderwerpen geweest. Dan had er op iedere hoek van de straat iets gestaan. Een automaat. Een balie. Een app. Een polis. Een regeling. Een nette brochure met rustige typografie.

En ja, mannelijke anticonceptie bestaat al lang als idee, als onderzoek, als pil, als injectie, als mannelijke gel, als heel concreet medisch spoor. Het is niet alsof niemand ooit op het revolutionaire idee is gekomen dat mannen misschien ook dagelijks iets zouden kunnen doen om géén zwangerschap te veroorzaken.

Dat idee bestaat. Al lang.

Alleen ligt het niet normaal naast de vrouwenpil bij de apotheek.

En precies daar zit het punt.

Zodra verantwoordelijkheid niet meer automatisch bij vrouwen landt, wordt het ineens allemaal ingewikkeld. Seksisme zit overal. Mannen kregen een paar bijwerkingen, ongeveer te vergelijken met de bijwerkingen die vrouwen van de pil kunnen krijgen. Eerst even kijken of het het ongemak waard is. Of het commercieel interessant genoeg is. Of we het allemaal niet een beetje veel gevraagd vinden. Politiek speelt hier natuurlijk een enorm grote rol in. Case in point: het bestaan van Viagra.

Ondertussen slikken vrouwen al decennialang hormonen, laten spiralen plaatsen, dragen bijwerkingen, regelen noodanticonceptie, doen zwangerschapstesten en krijgen daarna ook nog de vraag of ze wel zorgvuldig genoeg hebben nagedacht.

Een grote studie naar hormonale anticonceptie voor mannen liet goede anticonceptieve werking zien, maar werd voortijdig gestopt na bijwerkingen. En ja, natuurlijk moet medicatie veilig zijn. Dat is het punt niet. Het punt is hoe snel bijwerkingen, comfort, acceptatie en dagelijks ongemak ineens een groot maatschappelijk vraagstuk worden zodra ze niet langer automatisch bij vrouwen landen.

Vrouwen krijgen de hormonen, de spiraal, de noodpil, de zwangerschapstest, de morele ruis en, als het misgaat, ook nog het lichaam waarin alles zichtbaar wordt.

Mannen krijgen tot nu toe vooral: condoom of vasectomie.

Call me confused.

Nu krijgen vrouwen vaak een combinatie van medische procedure, morele ruis, juridische schaduw, gezondheidsachterstand en administratieve mist.

En daarna mogen ze vooral dankbaar zijn dat ze überhaupt mogen kiezen. Yay!

We dachten misschien dat dit geregeld was

Wat mij ook bezighoudt, is dat abortus de laatste jaren opnieuw scherper voelt.

Niet omdat vrouwen twintig jaar geleden massaal zonder oordeel leefden. Absoluut niet. Ook toen waren er scripts, blikken, schuld, stilte en dubbele standaarden. Ook toen moest opluchting vaak fluisteren waar verdriet mocht spreken.

Maar er hing in veel progressieve kringen wel een gevoel van: dit is geregeld. Ik merk dit ook veel in mijn directe omgeving van mensen van wie ik het echt niet zou verwachten. Dat conformisme. Niet perfect, maar geregeld. Een verworven recht. Iets waar we niet elke week opnieuw aan hoefden te twijfelen.

En toen bleek dat rechten ook terug kunnen bewegen.

In de Verenigde Staten werd Roe v. Wade teruggedraaid, waarmee het federale constitutionele recht op abortus verdween en staten opnieuw verregaand konden bepalen wat vrouwen met hun lichaam mogen doen. In Europa is het beeld dubbel: er is soms een beetje vooruitgang in wetgeving, maar Amnesty waarschuwt tegelijk voor bestaande barrières én pogingen om reproductieve rechten terug te draaien, terwijl het Center for Reproductive Rights dezelfde spanning benoemt tussen legalisering, ongelijke toegang en nieuwe hindernissen.

Niet alles gaat overal alleen maar achteruit.

Maar vrouwenrechten staan wél opnieuw onder druk, en reproductieve rechten worden wereldwijd nadrukkelijker gebruikt als strijdtoneel waarop conservatieve bewegingen laten zien dat ze macht over lichamen, gender, seksualiteit en afhankelijkheid willen terugpakken.

Abortus is daarin altijd zichtbaar geweest, maar het wordt nu opnieuw heel openlijk ingezet als plek waar macht over vrouwen kan worden beoefend.

Dat is geen toeval.

Wanneer conservatieve bewegingen macht willen terugpakken, beginnen ze opvallend vaak bij lichamen. Bij seksualiteit. Bij voortplanting. Bij gender. Bij wie mag kiezen, wie moet dragen, wie moet zwijgen en wie mag bepalen wat “natuurlijk” is.

Nederland is niet zo progressief als het zichzelf graag vertelt

Nederland kijkt zichzelf graag in de spiegel als progressief, redelijk, modern land, maar dat beeld is behoorlijk van de werkelijkheid losgezongen. Helaas.

Nederland zakte in 2025 vijftien plekken naar plaats 43 op de Global Gender Gap Index, met name door terugval in politieke invloed en een blijvende zwakke positie op economische participatie en kansengelijkheid. En alsof dat nog niet genoeg barsten in het decor geeft, tikte ook een VN-comité Nederland op de vingers: volgens de NOS deed het comité aanbevelingen op maar liefst achttien (!) gebieden, met dringende actiepunten rond huiselijk geweld, prostitutie, zorg door vaders en abortus; de VN benadrukte onder meer het belang van gratis kinderopvang en betere zorgverdeling. Ze wezen er ook op dat abortus op Aruba, Curaçao en Sint Maarten nog altijd verboden is.

Dat schreef ik eerder ook al in mijn stuk over de Jetten-Juk: de hoogglansversie van vooruitgang schuurt steeds harder met de werkelijkheid waarin vrouwen nog altijd het vangnet, het sluitstuk en de noodoplossing van beleid zijn.

En precies daarom hoort hier ook ‘Deeltijdprinsesjes bestaan niet’ bij.

Want hetzelfde land dat graag doet alsof vrouwen inmiddels alle vrijheid hebben, blijft zorg, opvang, huishoudelijk werk, mentale belasting, carrière-aanpassing en praktische verantwoordelijkheid bijna uitsluitend behandelen alsof het persoonlijke keuzes zijn in plaats van politieke infrastructuur.

Vrouwen werken niet “minder” omdat ze collectief een aangeboren liefde hebben voor wasmanden, ouderapps, boodschappenlijstjes, speelafspraken, mantelzorg, verjaardagen en de emotionele stabiliteit van het hele huishouden; vrouwen werken vaak minder betaald omdat er ergens anders werk blijft liggen dat niemand telt, maar iedereen mist zodra het niet gebeurt.

En als je dan bij abortus zegt: “Maar wat als er wél een kind komt, wie draagt dan het leven dat daarna begint?”, dan wordt het ineens ongemakkelijk stil.

Gratis kinderopvang? Betere zorgverdeling? Financiële steun? Echte verantwoordelijkheid van vaders? Structurele bescherming van moeders? Minder afhankelijkheid? Minder straf op zorg? Minder carrièreverlies? Minder morele druk?

Ja, nee, kijk, dat is allemaal weer ingewikkeld.

Je zou er bijna moe van worden.

Bijna.

De kliniek en de demonstrant

Een van de beelden die voor mij alles zegt, is dat er organisaties bestaan die mensen begeleiden naar abortusklinieken.

Niet omdat vrouwen de weg niet kunnen vinden, al zou je bijna gaan denken dat sommige mensen dat geloven. Het is omdat er blijkbaar zomaar mensen kunnen staan die vinden dat hun overtuiging zwaarder weegt dan de rust van iemand anders.

Alleen dat beeld.

Een vrouw die naar een medische afspraak gaat en langs een menigte met een mening moet lopen.

Een vreemde die daar staat namens leven, moraal, liefde, religie of bezorgdheid, maar ondertussen het lichaam en de keuze van een ander tot publiek terrein maakt.

Dat is geen zorg.

Dat is controle.

Daarom vind ik initiatieven als Samen naar de Kliniek zo belangrijk. Heel jammer dat het moet maar het is nodig blijkbaar. Heel goed dat dit in het leven is geroepen; de dualiteit ervan is verder echt om te huilen. Maar deze organisatie werkt met buddy’s en biedt begeleiding aan mensen die niet alleen naar een abortuskliniek willen gaan.

Dat is misschien een heel concrete manier om te helpen.

Niet eisen dat iemand haar verhaal vertelt.

Niet je eigen gevoelens centraal stellen.

Niet vragen stellen totdat jij gerustgesteld bent.

Maar meegaan. Wachten. Rijden. Eten regelen. Een bericht sturen. Iemand afschermen. Iemand geloven. Iemand niet dwingen om van haar keuze ook nog jouw emotionele verwerkingsproject te maken.

Soms is steun niet ingewikkeld.

Soms is steun gewoon zorgen dat iemand veilig door een deur kan.

Er wordt geen baby geboren. Er wordt een moeder geboren.

Wat in het publieke gesprek vaak verdwijnt, is wat er gebeurt wanneer er géén abortus komt.

Dan wordt het ineens opvallend stil rond de rest van het leven.

Want er wordt niet alleen een baby geboren.

Er wordt ook een moeder geboren.

Een moeder met een lichaam dat moet herstellen, een hoofd dat moet blijven functioneren, een inkomen dat misschien verschuift, een relatie die verandert, werk dat doorgaat of juist niet, zorg die ergens moet landen, nachten die verdwijnen, een identiteit die opnieuw ingericht moet worden, kinderen die er misschien al zijn, schulden, huur, kinderopvang, een partner die helpt of niet, familie die oordeelt of niet, en een wereld die moederschap verheerlijkt zolang het op afstand blijft maar vrouwen vervolgens bijzonder snel verantwoordelijk maakt voor alles wat niet soepel loopt.

En dat is het punt dat me zo vaak stoort aan mensen die zogenaamd “voor het leven” zijn.

Voor de geboorte is iedereen betrokken.

Na de geboorte wordt het leven ineens een stuk minder collectief.

Dan heet het verantwoordelijkheid.

Van haar.

Te weinig geld? Had je beter moeten nadenken.

Overbelast? Had je hulp moeten vragen.

Carrière kwijt? Tja, keuzes.

Niet gelukkig? Maar je hebt toch een kind?

Wel gelukkig, maar moe? Geniet er nou van.

Linksom of rechtsom rolt de rekening terug.

En als het niet goed gaat met de moeder, gaat het vaak ook niet goed met het kind. Dat lijkt me geen feministische provocatie, maar basislogica. Een kind heeft niets aan een moeder die mentaal, fysiek, financieel of relationeel kapotgaat omdat anderen vonden dat haar lichaam een principe moest dragen.

Dat betekent niet dat moederschap geen vreugde kan zijn.

Natuurlijk kan dat. Ik ben zelf meer dan gelukkig met mijn kinderen.

Moederschap kan liefde zijn, vervulling, verrassing, groei, zachtheid, een wereld die opengaat.

Maar alleen wanneer er ruimte is. Zorg. Veiligheid. Steun. Geld. Tijd. Gezondheid. Verlangen misschien. Of tenminste draagkracht.

Een kind is geen abstract moreel punt.

Een kind leeft in een werkelijkheid.

En die werkelijkheid wordt in discussies over abortus opvallend vaak pas interessant zodra het te laat is om nog collectief verantwoordelijk te zijn.

Misschien is nee zeggen wat zoveel losmaakt

Misschien is de echte schok niet dat vrouwen abortus laten doen.

Misschien is de echte schok dat vrouwen soms nee zeggen.

Nee tegen een zwangerschap.

Nee tegen dit moment.

Nee tegen deze relatie.

Nee tegen een toekomst die niet klopt.

Nee tegen een moederschap waar geen ruimte voor is.

Nee tegen een lichaam dat opnieuw het terrein wordt waar anderen hun moraal op parkeren.

En misschien is dat precies waarom zoveel mensen er iets van vinden.

Omdat een vrouw die nee zegt tegen moederschap, of tegen dit moederschap, of tegen deze omstandigheden, niet alleen een keuze maakt.

Ze verbreekt een verwachting.

En verwachtingen rond vrouwen zijn taai.

Wat helpt dan wel?

Misschien begint steun met iets heel eenvoudigs: niet doen alsof iemands keuze pas geldig is wanneer jij haar begrijpt.

Je hoeft niet alles te voelen wat een ander voelt, je hoeft niet te weten hoe jij zou kiezen, je hoeft niet eerst een persoonlijk standpunt over abortus volledig af te ronden voordat je iemand menselijk kunt behandelen.

Je kunt vragen: wil je dat ik luister, regel of meega?

Je kunt zeggen: ik ben er.

Je kunt eten brengen.

Je kunt iemand naar een kliniek brengen.

Je kunt iemand ophalen.

Je kunt de stilte niet opvullen met jouw ongemak.

Je kunt informatie geven zonder druk.

Je kunt een link sturen naar feitelijke hulp.

Je kunt begrijpen dat autonomie niet betekent dat iemand niemand nodig heeft. Autonomie betekent dat de keuze van haar blijft, ook wanneer er mensen naast haar staan.

Dat is een belangrijk verschil.

Van deel 2 naar deel 3

In deel 1 ging het over de binnenwereld.

Over gevoel, ruis, opluchting, twijfel, verdriet, helderheid en de vraag wat er gebeurt wanneer je niet voelt wat je denkt dat je hoort te voelen.

Dit deel ging over de buitenwereld.

Over de mensen, wetten, verwachtingen, vragen, demonstranten, partners, vriendinnen, systemen, medische achterstanden, strafrechtelijke schaduwen en culturele scripts die zich rond een keuze verzamelen alsof een vrouwelijk lichaam altijd een beetje publiek bezit blijft.

Deel 3 moet daarom gaan over terughalen.

Over wat het betekent om met een keuze te leven zonder deze eindeloos beschikbaar te stellen voor de verwerking van anderen.

Over autonomie als iets dat niet betekent dat niemand iets zegt, maar dat het ondanks al die stemmen van jou blijft.

Want misschien is dat uiteindelijk de grootste provocatie.

Niet dat vrouwen verschillende keuzes maken.

Maar dat die keuzes werkelijk van hen zijn.

Lees hier verder:

• Abortus en autonomie (1): wat je voelt, en wat je denkt dat je hoort te voelen

• Abortus en autonomie (3): de keuze is van haar

• De Jetten-Juk: Waarom de technocratie van 2026 de vrouw vakkundig uitgumt

• Deeltijdprinsesjes bestaan niet

• De Moral Police & Het Recht op Vergeving

• Altijd moe, altijd ‘aan’ — mentale belasting en mental load bij vrouwen

Er is iets merkwaardigs gebeurd met duurzaamheid.

Iets wat ooit begon als een vrij logisch verlangen om wat zorgvuldiger met de wereld om te gaan, is op sommige plekken veranderd in een nieuw soort examen.

Een stille test van smaak, inkomen, kennis, discipline, vrije tijd en morele verfijning. Alsof je pas écht bewust mag consumeren wanneer je kast klein genoeg is, je boodschappen lokaal genoeg zijn, je huidverzorging navulbaar genoeg is, je kleding tijdloos genoeg is en je sieraden precies duurzaam genoeg zijn om door een denkbeeldige commissie te worden goedgekeurd.

En natuurlijk is er niets mis met bewuster kiezen. Integendeel. Het is goed dat we meer nadenken over wat we kopen, waar het vandaan komt, wie het heeft gemaakt, hoe lang het meegaat en waarom we het eigenlijk willen hebben. De wereld heeft niet méér achteloze spullen nodig. We weten dat inmiddels wel. De aarde weet het ook.

Maar ergens tussen fast fashion en perfect minimalisme is een ongemakkelijke tussenruimte ontstaan waar heel veel mensen gewoon wonen.

Mensen met kinderen, zonder kinderen. Mensen met weinig geld. Mensen met weinig tijd. Mensen met een hoofd dat al vol zit. Mensen die hun best doen, maar ook gewoon een jas nodig hebben. Mensen die liever een betere keuze maken, maar niet altijd de allerbeste keuze kunnen betalen.

Mensen die soms iets kopen omdat het praktisch is, soms omdat het mooi is, soms omdat ze ergens blij van worden en soms omdat het leven al ingewikkeld genoeg is zonder dat iedere aankoop voelt als een morele sollicitatie.

Misschien is dat wel waar we het vaker over moeten hebben.

Niet alleen over wat de juiste keuze is. Maar meer, wie heeft hier eigenlijk de ruimte om die keuze te maken? Het is niet oké om mensen hierover een schuldgevoel aan te praten.

Voor wie dit onderwerp interessant vindt: op Greenzin schreven we verder over waarom duurzamer leven niet perfect hoeft te zijn — en waarom mooie spullen, plezier en bewust kiezen prima naast elkaar kunnen bestaan.

Waarom duurzaamheid soms als luxe voelt

Duurzaamheid wordt vaak verkocht als een kwestie van bewustzijn. Alsof mensen vooral beter moeten weten, lezen, plannen en dan vanzelf betere keuzes gaan maken. Dat klinkt overzichtelijk, maar het klopt maar half. Dit frame maakt een heleboel onterechte aannames. Alsof het alleen een kwestie van willen is, terwijl het voor heel veel mensen ook gewoon een kwestie van kunnen is.

Natuurlijk zijn er ook mensen die het prima zouden kunnen betalen, maar er simpelweg geen interesse in hebben. Dat mag ook. Dit stuk gaat vooral over de morele superioriteit die soms rondom duurzaamheid ontstaat. Alsof bewust leven alleen telt wanneer het er ook esthetisch correct uitziet. Want het zou toch juist voor iedereen moeten zijn? Duurzaamheid? Duurzaamheid is goed. Een ander erop afvallen of anders gaan zien omdat het niet kan of lukt, is niet ok. Het is demoraliserend.

Want bewust consumeren vraagt niet alleen goede bedoelingen. Het vraagt ook bijvoorbeeld gewoon geld. Een bankrekening die niet begint te zuchten zodra je iets kiest dat langer meegaat.

Een duurzame trui is vaak duurder dan een snelle trui. Een goed paar schoenen vraagt een investering. Een eerlijk geproduceerd parfum kost meer dan iets dat in de aanbieding ligt. Een sieraad dat jarenlang mooi blijft, is meestal niet het goedkoopste sieraad dat je kunt vinden. En hoewel het op lange termijn vaak verstandiger is om minder maar beter te kopen, moet je die lange termijn wel kunnen betalen.

Het is net als die stapelkortingen die je weleens bij Kruidvat ziet. Heel vaak 2 + 2 gratis. Moet je er in de eerste plaats al wel 2 tegelijk kúnnen kopen.

Dat is precies waar veel duurzame marketing soms gemakshalve overheen stapt.

Het is makkelijk om te zeggen dat mensen beter moeten kiezen wanneer je zelf de ruimte hebt om keuzes rustig te vergelijken. Het is makkelijk om fast fashion af te keuren wanneer je lichaam, smaak, maat, werk, inkomen en sociale omgeving allemaal redelijk meewerken. Het is makkelijk om “koop minder” te zeggen wanneer je al genoeg hebt. Maar veel mensen kopen niet te veel omdat ze achteloos zijn. Ze kopen omdat ze iets nodig hebben, omdat ze mee moeten in een systeem dat voortdurend iets van ze vraagt, omdat goedkoop soms gewoon het enige haalbare is, of omdat iets moois kopen ook een kleine vorm van lucht kan zijn.

Dat maakt duurzaamheid niet minder belangrijk. Het maakt het alleen minder simpel.

En eerlijk gezegd ook interessanter.

De pink tax van bewust leven

Daar komt nog iets bij: bewust leven is niet voor iedereen even duur, maar het wordt opvallend vaak duurder gemaakt voor mensen die toch al meer moeten uitleggen.

Vrouwen betalen vaker letterlijk en figuurlijk extra voor verzorging, presentatie, veiligheid, representatie en acceptatie. Niet omdat vrouwen van nature meer nodig hebben, maar omdat er een systeem omheen is gebouwd waarin het uiterlijk, het lichaam, de kleding, de huid, het haar en zelfs de uitstraling van vrouwen voortdurend wordt gelezen, beoordeeld en gecorrigeerd.

Je moet er verzorgd uitzien, maar niet oppervlakkig. Mooi, maar niet ijdel. Professioneel, maar niet kil. Vrouwelijk, maar niet te veel. Natuurlijk, maar wel op een manier die toevallig veel onderhoud vraagt. En dan komt daar nog de verwachting overheen dat al die keuzes óók duurzaam, ethisch, betaalbaar, stijlvol en moeiteloos moeten zijn.

Misschien is dat ook waarom zoveel mensen inmiddels uitgeput raken van het idee dat alles — je lichaam, je kledingkast, je huis, je voeding, je persoonlijkheid — altijd nóg beter moet kunnen.

Dat spanningsveld is trouwens uitgebreid onderzocht: vrouwen worden op de werkvloer nog steeds anders gelezen, beoordeeld en gecorrigeerd dan mannen. Vaak subtiel genoeg om ontkend te worden, maar structureel genoeg om voelbaar te blijven.

Lees bijvoorbeeld:

• SCP — over de ondervertegenwoordiging van vrouwen in management en hoe deeltijdwerk cultureel wordt gelezen

• VU Amsterdam — over hoe vrouwen hun gedrag aanpassen om genderstereotypen te vermijden

• McKinsey Women in the Workplace — over microagressies, uiterlijk en gedragsaanpassing op de werkvloer

• UvA — over verschillen in beoordeling, belasting en leiderschapservaring van vrouwen

Alsof het niet genoeg is dat je shampoo werkt. Het liefst moet het er ook een beetje uitzien alsof hij eigendom is van iemand die havermelk vanzelf chic laat lijken. Moet inmiddels ook navulbaar zijn, vrij van alles, perfect geformuleerd, geschikt voor je haartype, niet te duur, niet te goedkoop, mooi in je badkamer staan en liefst ook nog aantonen dat je een goed mens bent.

Het is bijna knap hoe zelfs bewust consumeren soms weer een prestatieproject wordt.

De esthetiek van het juiste leven fascineert me ergens ook.

Daar zit de spanning. Niet in duurzaamheid zelf, maar in de manier waarop duurzaamheid soms verandert in een extra laag beoordeling. Een extra set regels. Een extra mogelijkheid om te falen.

Daar wordt de wereld waarschijnlijk niet groener van. Alleen schuldiger.

Bewust consumeren zonder perfectie

Misschien begint bewuster consumeren niet bij perfectie, maar bij eerlijker kijken.

Naar wat je echt nodig hebt en daadwerkelijk gebruikt. Dingen je blijft dragen en gebruiken, iets wat echt iets voor jou toevoegt.

Dat klinkt minder spectaculair dan een strak duurzaamheidsmanifest, maar het is gewoon menselijker.

Want de meeste mensen veranderen hun leven niet in één grote esthetische schoonmaakbeurt. Ze schuiven, proberen, kopen iets niet.

Bewust consumeren zonder oordeel betekent niet dat alles maar moet kunnen. Het betekent ook niet dat bedrijven geen verantwoordelijkheid hebben. Integendeel. Juist omdat individuele keuzes nooit losstaan van systemen, prijzen, marketing, productie, arbeidsomstandigheden en toegankelijkheid, moeten we ophouden doen alsof iedere aankoop volledig op het bord van de consument ligt.

De consument is zéker niet de enige (of zelfs degene) die moet veranderen.

Merken moeten beter produceren. Platforms moeten stoppen met verslaving vermommen als inspiratie. Beleidsmakers moeten verder kijken dan individuele koopkracht. Greenwashing is verschrikkelijk en heel lastig om doorheen te kijken. En we mogen ondertussen best erkennen dat mensen geen perfecte machines zijn die hun verlangens, budgetten en waarden altijd keurig op één lijn krijgen.

Soms is een betere keuze gewoon een betere keuze.

Niet perfect. Wel dichterbij. Heel cliché maar perfectie is echt de vijand van goed. Zeker ook in dit verhaal.

Waarom betekenisvolle spullen langer blijven

Wat mij hierin steeds meer interesseert, is niet alleen de vraag of iets duurzaam geproduceerd is, maar ook of iets een plek krijgt in iemands leven.

Want spullen die betekenis krijgen, verdwijnen minder snel.

Een jas die je iedere winter weer pakt omdat hij goed zit. Een parfum dat bij een periode hoort. Een tas die met je mee veroudert, en daar zelfs mooier en karaktervoller van wordt. Een ketting die je bijna vergeet af te doen omdat hij zo vanzelfsprekend is geworden. Een initiaal, een symbool, een klein teken dat voor niemand anders volledig te lezen is, maar voor jou precies genoeg zegt.

Daar zit een vorm van duurzaamheid in die minder makkelijk te meten is, maar wel heel echt voelt.

Niet als excuus om maar van alles te kopen zolang je er een verhaal bij verzint maar, als tegenbeweging tegen de snelheid waarmee producten tegenwoordig betekenisloos worden gemaakt. Koop dit. Nu dit.

Nieuwe drop. Nieuwe trend. Nieuwe versie van jezelf. Nieuwe kleur. Nieuwe capsule. Nieuwe must-have om er ontspannen uit te zien terwijl je ondertussen vooral bezig bent met bijblijven.

Vermoeiend hoeveel werk sommige mensen maken van er nonchalant uitzien.

Doodvermoeiend.

Misschien is het radicaler dan het lijkt om te zeggen: dit past bij mij, dit draag ik vaak, dit blijft.

Misschien zit daar ook de aantrekkingskracht van ‘Minder. Maar beter’: niet streng minimalisme, maar de rust die kan ontstaan wanneer niet alles steeds opnieuw gekozen hoeft te worden.

Minder spullen kan fijn zijn. Maar minder hoeft geen kaal ideaal te worden. Het mag ook gaan over rijker kiezen. Over aandacht, rust en herhaling.

Wanneer smaak een morele categorie wordt

Er zit nog een ongemakkelijke laag onder dit alles: smaak wordt vaak verward met moraal.

Wie tijdloze basics draagt, zou bewuster zijn. Wie tweedehands koopt, zou creatiever zijn. Wie weinig spullen heeft, zou vrijer zijn. Wie investeert in kwaliteit, zou verstandiger zijn. En wie dat niet doet, zou kennelijk minder verlicht door het leven gaan. Dit zijn aannames die veelvuldig bestaan helaas.

Maar smaak en duurzamer willen leven is nooit neutraal.

Dit heeft te maken met geld, omgeving, ruimte, lichaam, cultuur, afkomst, leeftijd, werk, toegang, internet, voorbeelden en met hoeveel fouten je je kunt permitteren voordat iemand je erop afrekent. Sommige mensen kunnen experimenteren en noemen dat stijlontwikkeling. Andere mensen maken dezelfde keuze en krijgen te horen dat het onverzorgd, goedkoop of onverstandig is.

Dat zie je ook bij duurzaamheid.

Een linnen jurk van een duur merk heet tijdloos. Het helpt natuurlijk ook als je “moeiteloos minimalisme” toevallig gefotografeerd wordt in een huis met visgraatvloer en ochtendlicht van vier miljoen euro. Een goedkope jurk van de Zara die iemand vijf jaar draagt, heet zelden duurzaam, terwijl die misschien veel duurzamer is gebruikt dan het perfecte kledingstuk dat vooral op Instagram goed stond. Een massief gouden sieraad is een investering. Een toegankelijker alternatief wordt sneller kritisch bekeken, zelfs wanneer iemand het dagelijks draagt, er zorg voor draagt en het jarenlang bij zich houdt.

Het helpt natuurlijk ook als je “minimalistische capsule wardrobe” toevallig bestaat uit beige basics van driehonderd euro per stuk en een huis met genoeg rust, ruimte en daglicht om er ontspannen bij te kijken op Instagram.

Soms lijkt duurzaamheid bijna een sociale taal geworden waarmee mensen kunnen laten zien dat ze het juiste leven leiden.

En ja, daar zit iets ongemakkelijks in. Want mensen met minder geld hebben óók recht op mooie kleding. Op stijl. Op plezier. Op iets nieuws. Op een jas die goed zit. Op een parfum dat lekker ruikt. Op een sieraad dat iets betekent. Duurzaamheid wordt pas echt interessant wanneer het niet alleen beschikbaar is voor mensen die zich de perfecte keuze kunnen veroorloven.

Daarom vind ik het belangrijk om duurzaamheid los te trekken van status en kúnnen.

Niet omdat kwaliteit er niet toe doet. Juist wel! Maar omdat kwaliteit pas interessant wordt wanneer meer mensen erbij kunnen. Dat is voor mij echte inclusiviteit in de praktijk: niet alleen zeggen dat betere keuzes bestaan, maar ook serieus nemen wie er toegang toe heeft.

Daarover schreef ik eerder uitgebreider in duurzame sieraden, betekenis en inclusieve luxe: luxe hoeft niet exclusief te zijn om waardevol te voelen. Ik denk dat luxe juist interessanter wanneer het niet draait om afstand, schaarste en status. Maar om nabijheid. Om iets dat je kunt dragen. Gebruiken. Aanraken. Betekenis geven.

Sieraden als kleine dagelijkse keuze

Daarom kom ik steeds terug bij sieraden.

Niet omdat sieraden de wereld gaan redden. Zeker niet. Maar het is nu éénmaal mijn werk en ik ben er dol op.

Misschien omdat sieraden één van de weinige objecten zijn die mensen niet alleen gebruiken, maar bijna onderdeel van zichzelf laten worden. Dat zie ik vaak gebeuren en is gewoon heel mooi. En ook hier geldt, er zijn genoeg alternatieven voor enkel solid gold. Die ook mooi zijn en net zoveel waarde voor jou kunnen hebben. Een écht duurzamer alternatief, de Golden Mean noemen wij dat.

Een sieraad is zelden alleen materiaal. Het is vaak herinnering, smaak, identiteit, bescherming, spel, schoonheid, cadeau, ritueel, troost, bravoure of een kleine vorm van zelfherkenning.

Soms is het een initiaal. Soms een kruisje. Een hamsa. Een maan. Een ster. Een bliksem. Een letter van iemand die dichtbij je staat, of juist van jezelf omdat je daar ook gewoon bij hoort.

Dat maakt sieraden met betekenis zo mooi en interessant voor mij. Niet omdat ieder symbool voor iedereen hetzelfde betekent, maar omdat mensen betekenis zoeken in kleine dingen die ze bij zich dragen. Niet alles hoeft groots te zijn. Soms is een klein teken genoeg.

Bij lux & luz draait dat precies om die tussenruimte: betekenisvolle sieraden en gepersonaliseerde sieraden die toegankelijker blijven dan massief goud, maar wel gemaakt zijn om dagelijks gedragen te worden. Daarom zijn gold filled sieraden voor ons zo logisch. Niet als perfecte oplossing voor alles, maar als een mooi en sterker alternatief voor solid gold sieraden: duurzamer in gebruik dan gold plating, veel toegankelijker qua prijs dan massief goud, en geschikt voor sieraden die niet in een doosje hoeven te wachten op een speciale gelegenheid. Life-proof.

Want misschien is dat uiteindelijk ook een vorm van bewuster consumeren: iets kiezen dat niet alleen mooi is op het moment van kopen, maar ook blijft passen bij het leven dat je werkelijk leeft.

Gepersonaliseerde sieraden doen dat vaak vanzelf. Ze hoeven niet te schreeuwen. Het zijn vaak hele mooie en unieke, persoonlijke cadeaus. Juist omdat het niet voor iedereen dezelfde betekenis hoeft te hebben, blijft het persoonlijk.

Minder kopen, meer dragen

Dat is misschien de meest commerciële zin die ik kan opschrijven zonder dat hij goedkoop voelt: minder kopen, meer dragen.

Misschien is volwassen stijl uiteindelijk gewoon: stoppen met iedere drie weken een compleet nieuwe persoonlijkheid proberen te kopen.

Niet als streng gebod. Maar als opluchting.

Je hoeft niet iedere trend te volgen om stijl te hebben. Je hoeft niet ieder seizoen opnieuw te bewijzen dat je smaak hebt. Je hoeft niet alles te vervangen zodra het even niet meer nieuw voelt. Je mag ook een kleine collectie opbouwen van dingen die bij je terugkomen. Een paar goede basics. Een geur die bij je past. Een sieraad dat je bijna elke dag draagt. Een cadeau dat niet alleen iets kostte, maar ook iets zei.

Daarom werken gouden initialen sieraden en symbolische sieraden zo goed binnen dit verhaal. Juist omdat initialen sieraden goud en symbolische sieraden niet alleen trendgevoelig zijn, maar ook herinnering, identiteit en cadeau in zich dragen. Ze zijn persoonlijk zonder ingewikkeld te worden. Ze kunnen traditioneel zijn, of juist helemaal niet. Voor een geliefde, een vriendin, je gekozen familie. Of voor iemand die je mist. Voor jezelf, omdat jezelf vieren geen aparte reden nodig heeft.

Dat vind ik belangrijk.

Bewust consumeren hoeft niet kil te zijn. Het hoeft niet alleen te gaan over minder, minder, minder. Het mag ook gaan over beter voelen wat dichtbij mag blijven.

Duurzaamheid zonder plezier wordt al snel een schoolplein met regels.

En daar had niemand om gevraagd.

Andere merken die deze beweging laten zien

Je ziet dezelfde verschuiving ook bij andere merken en bewegingen.

Bij Loop.a.life, waar kleding niet draait om steeds nieuwe collecties, maar om circulaire materialen en basics die lang gedragen kunnen worden. Bij MUD Jeans, waar denim onderdeel wordt van een circulair systeem. Bij NOWA, waar oude telefoons opnieuw grondstof worden voor sieraden. Bij merken die refill, repair, resale of made-to-order niet inzetten als moreel decor, maar als praktisch onderdeel van hoe producten beter kunnen worden gemaakt.

Niet ieder merk doet alles perfect. Dat hoeft ook niet het punt te zijn.

Het interessante is dat steeds meer mensen zoeken naar een andere verhouding tot spullen. Minder achteloos en vluchtig. Minder gebaseerd op de paniek dat je steeds een nieuwe versie van jezelf moet kopen.

Dat hoop ik tenminste. Al besef ik me ook dat consumerism ondertussen groter is dan ooit.

En juist daarom begrijp ik niet zo goed waarom duurzaamheid zo vaak gepaard moet gaan met belerende moraalridders die vooral lijken te communiceren vanuit superioriteit, schuld en correct gedrag. Alsof mensen eerst moreel goedgekeurd moeten worden voordat ze überhaupt bewuster mogen proberen te leven.

Geen wonder dat zoveel mensen duurzaamheidsmoe beginnen te worden.

Terwijl het juist zoveel mooier zou zijn als al die dingen gewoon naast elkaar mochten bestaan: plezier, schoonheid, verlangen, stijl, bewustzijn, imperfectie en nuance.

De vraag is niet of we dat allemaal moeten afleren.

De vraag is hoe we het eerlijker, bewuster, toegankelijker en minder uitputtend kunnen maken.

Duurzaam leven zonder vingertje

Misschien is dat waarom duurzaam leven zonder perfectie en bewust consumeren zonder oordeel voor mij steeds logischer voelen als uitgangspunt.

Perfectie is onmogelijk. Perfectie maakt mensen bang om überhaupt te beginnen. Het creëert een soort duurzame faalangst waarin iedere keuze meteen tekortschiet. Te duur. Te goedkoop. Te weinig lokaal. Te veel verpakking. Te trendgevoelig. Te elitair. Te simpel. Te laat.

Daar worden mensen niet vrijer van. En de wereld meestal ook niet beter.

Wat wél helpt, denk ik: betere vragen stellen.

Gebruik ik dit echt? Past dit bij mijn leven? Kan ik het betalen zonder mezelf gek te maken? Wordt het goed gemaakt? Blijft het mooi? Wordt het gedragen, gebruikt, geliefd, gerepareerd, doorgegeven? Koop ik dit uit verlangen, verveling, druk of herkenning? Is dit een keuze die dichterbij voelt, ook al is hij niet perfect?

Daar begint het.

Niet bij schuld en bij superioriteit wat ik helaas heel vaak langs zie komen. Het kan natuurlijk ook aspirational zijn, maar dat is het vaak toch net niet. Er wordt dan toch vaak gedaan alsof iedereen dezelfde keuzes kan maken.

De rijkdom van iets dat blijft

We doen alsof rijkdom vooral zit in meer kunnen kopen. Meer opties hebben. Meer bewijzen dat je toegang hebt tot het nieuwste, beste, slimste, meest verantwoorde alternatief.

Een hele andere beerput die we vast nog wel een keer opentrekken, maar plastische chirurgie speelt hier inmiddels ook een interessante rol in. Niet alleen subtiele ‘quiet luxury’-behandelingen, maar soms juist opvallend zichtbare ingrepen die bijna functioneren als statussymbool: kijk eens hoeveel tijd, geld, herstel en optimalisatie iemand zich blijkbaar kan veroorloven.

Dat klinkt cynisch, maar onderzoekers beschrijven cosmetische chirurgie inmiddels letterlijk als een vorm van conspicuous consumption. Consumptie die niet alleen mooi moet zijn, maar ook status moet signaleren.

Lees bijvoorbeeld:

• Waarom cosmetische chirurgie steeds vaker als statussymbool wordt gezien

• Hoe ‘quiet luxury tweakments’ een nieuwe elite-esthetiek werden

• De opkomst van zichtbare esthetische optimalisatie als lifestyle-status

Maar er is ook een andere rijkdom.

De rijkdom van iets dat je blijft gebruiken. De rijkdom van weten wat bij je past. De rijkdom van een kast waarin niet alles schreeuwt om gekozen te worden. De rijkdom van een sieraad dat niet uitlegt wie je bent, maar je er gewoon even aan herinnert. De rijkdom van schoonheid zonder schuldgevoel. Van bewust kiezen zonder jezelf te verliezen in alle voorwaarden. Innerlijke rijkdom. Misschien is dat een vorm van rijkdom die minder goed zichtbaar is, maar veel langer meegaat.

Misschien is dat waar consumeren zonder oordeel uiteindelijk over gaat.

Over ruimte maken voor álle keuzes die menselijk zijn en gewoon bestaan. En allemaal valide zijn.

Voor keuzes binnen echte levens, echte budgetten, echte lichamen, echte verlangens en echte systemen.

En als we dan toch blijven consumeren, want dat doen we, laten we dan tenminste proberen minder achteloos te kiezen. En blijf lekker bij jezelf. Inspireren mag natuurlijk. Mooie ideeën delen ook. Maar duurzaamheid hoeft geen morele persoonlijkheidstest te worden.

Misschien wordt het tijd dat bewust consumeren weer iets menselijks mag zijn. Iets zachters. Met ruimte voor echte levens, echte beperkingen, echte verlangens en echte systemen.

Inclusieve luxe dus. Niet perfect. Wel dichterbij.

Maar perfectie was ook nooit het interessantste aan mensen.

Misschien vind je dit ook interessant:

• Minder. Maar beter

• Duurzame sieraden, betekenis en inclusieve luxe

• Sieraden met betekenis

• Alternatief voor solid gold sieraden

• Duurzame sieraden die je écht blijft dragen

  Verder lezen op Greenzin → Consumeren zonder oordeel: zo wordt duurzamer leven weer leuk

Er zijn weinig woorden die zó snel iets blootleggen over hoe we naar vrouwen kijken als het woord deeltijdprinsesjes.

Alsof vrouwen collectief op een chaise longue liggen met druiven, een matcha latte en een linnen co-ord set terwijl de economie langzaam instort.

Alsof het probleem ergens ligt bij individuele vrouwen die simpelweg geen zin meer hebben.

Ik blijf die term echt fascinerend vinden. Die term verraadt zo ongelooflijk veel.

Deeltijdprinsesjes.

Er zit spot in. Minachting. Een soort collectieve irritatie richting vrouwen die blijkbaar niet enthousiast genoeg meebewegen in een systeem dat zelf zelden ter discussie hoeft te staan.

En misschien zit precies daar de echte wrijving.

We doen alsof vrouwen irrationele keuzes maken binnen systemen die zelf allang irrationeel functioneren.

Want wat is er precies rationeel aan een samenleving waarin:

• burn-outs blijven stijgen

• vrouwen massaal uitvallen tussen ongeveer hun vijfentwintigste en vijfenveertigste

• zorg vastloopt

• mensen permanent moe zijn

• onbetaalde arbeid essentieel is maar nauwelijks serieus wordt genomen en alleen maar toeneemt

• en vrouwen structureel méér totale arbeid verrichten zodra je betaald én onbetaald werk samenneemt?

Dat klinkt niet als een individueel probleem. Dat klinkt als systeemstress.

En nee: dat is geen mannen-tegen-vrouwen verhaal. Dat frame maakt het debat meteen platter. Het probleem is dat patriarchale systemen iedereen in rollen duwen waar uiteindelijk bijna niemand echt vrijer, rustiger of gelukkiger van wordt.

Vrouwen worden richting zorg, beschikbaarheid en onbetaalde arbeid geduwd.

Mannen richting betaald werk, status, betaalde productiviteit en permanente beschikbaarheid op het werk.

En daarna doen we alsof al die keuzes puur persoonlijk zijn.

Handig wel. Voor het systeem.

Het probleem is niet deeltijd, maar wat we werk noemen

Misschien moeten we daar beginnen. Onbetaalde arbeid is ook arbeid. Fysieke én mentale gratis arbeid.

Dat klinkt bijna te simpel om op te schrijven, maar blijkbaar moet het nog steeds.

Zorgen is werk. Plannen is werk. Kinderen opvoeden is werk. Een huishouden draaiende houden is werk. Emotionele sfeer bewaken is werk. Poetsen is werk. De was doen is werk. De familieagenda in je hoofd dragen is werk. Weten dat er morgen gymspullen mee moeten, dat iemand nieuwe schoenen nodig heeft en dat oma al drie weken niet gebeld is, is werk.

Alleen zodra dat werk gratis gebeurt, noemen we het ineens: liefde.

Of zorgzaamheid, moederinstinct en ook nog, misschien nog wel mijn lievelings: ‘zij is daar gewoon beter in.’ Shoot me now.

Dat is misschien wel één van de slimste trucjes van dit waardesysteem en de genderrollen die daarin zitten. Werk verdwijnt niet omdat er geen salaris tegenover staat. Het verdwijnt alleen uit de economische waardering. En zodra iets uit die waardering verdwijnt, verdwijnt het vaak ook uit de status.

Betaald werk telt mee. Onbetaalde zorg wordt privé.

Betaald werk bouwt pensioen op. Onbetaalde zorg bouwt schuldgevoel op.

Betaald werk geeft status. Onbetaalde zorg wordt pas zichtbaar zodra het niet meer gebeurt.

Fascinerend eigenlijk hoe werk pas “echte bijdrage” wordt genoemd zodra een man ervoor betaalt of een bedrijf eraan verdient.

Onbetaald werk houdt letterlijk samenlevingen draaiende, maar zodra vrouwen het doen noemen we het ineens vanzelfsprekend. Je moet er als vrouw ook vooral altijd dankbaar voor zijn dat je dit mág doen.

Dat is geen detail in het deeltijddebat.

Dat ís het debat.

Want als vrouwen minder betaald werken maar méér onbetaalde arbeid doen, werken ze niet minder.

Ze werken anders en netto genomen gewoon veel meer uren per week.

Alleen op een manier die maatschappelijk veel minder serieus genomen wordt.

En dan wordt het ineens behoorlijk absurd om vrouwen te vertellen dat ze “gewoon meer uren moeten maken”, zonder te vragen hoeveel uren ze eigenlijk al maken als je betaald en onbetaald werk samenneemt.

Vrouwen niet minder ambitieus geworden

Vrouwen zijn niet echt minder ambitieus geworden. We zijn ambitie ook gewoon veel te smal gaan definiëren.

De definitie van ambitie is zo smal geworden dat betaald werk, carrièrestatus en economische output bijna als enige bewijs van ambitie tellen.

Terwijl het grootbrengen van kinderen, zorgen voor anderen, de was doen, een gemeenschap dragen, een huishouden draaiende houden, emotioneel beschikbaar blijven, herstellen van overbelasting of überhaupt proberen een menselijk leven op te bouwen blijkbaar ineens buiten die definitie vallen.

Interessant ook hoe werk pas écht serieus genomen wordt zodra er salaris tegenover staat. Maar wel fulltime.

En nog interessanter: dat vrouwen gemiddeld dus méér totale arbeid verrichten zodra je betaald en onbetaald werk samenneemt, maar alsnog regelmatig te horen krijgen dat ze niet genoeg bijdragen.

Dat is geen neutrale economische analyse meer maar een waardesysteem. Een patriarchaal waardesysteem.

Want nu leg je niet alleen druk op vrouwen om meer betaald werk te doen. Je maakt ook al het andere werk tegelijkertijd minder waard. En precies daar gaat het mis.

Vrouwen werken niet te weinig. We tellen verkeerd.

De cijfers maken die absurditeit pijnlijk concreet.

Zoals gezegd, in de afgelopen jaren zijn vrouwen veel meer betaald werk gaan doen. Tegelijkertijd groeide het aandeel onbetaalde zorg dat mannen op zich nemen nauwelijks mee.

Het contrast bleef hangen omdat het bijna absurd klinkt: vrouwen gingen gemiddeld ongeveer vijftien uur méér betaald werken, terwijl mannen gemiddeld slechts een paar tientallen minuten meer onbetaalde zorgtaken op zich namen.

Vijftien uur tegenover minuten. Dat is geen nuanceverschil meer.

Dat is een systeem dat zegt: vrouwen, emancipeer vooral, maar de rest van het leven blijft intussen gewoon op jullie wachten.

En daarna kijken we verbaasd als vrouwen omvallen.

Het aantal vrouwen dat langdurig uitvalt door stress en mentale klachten stijgt al jaren harder dan bij mannen. Vrouwen rapporteren structureel vaker burn-outklachten en langdurige overbelasting.

Maar iedere keer opnieuw schuift het gesprek dan richting vrouwen zelf.

Hun grenzen, hormonen, perfectionisme, keuzes, balans, etc..

Balans is inmiddels ook een woord geworden waar ik bijna een allergische reactie van krijg. Alsof vrouwen die structureel te veel dragen vooral moeten leren het eleganter op hun hoofd te balanceren. Vrouw is wederom het probleem en los het vooral lekker zelf op.

Maar als je betaald werk dus optelt bij onbetaald werk, maken vrouwen gemiddeld juist meer totale uren dan mannen.

Dat maakt het “vrouwen moeten gewoon meer werken”-discours niet alleen oppervlakkig maar bijna komisch.

Alleen niet grappig genoeg om gezellig te zijn.

Want de conclusie is echt pijnlijk: vrouwen doen al meer totaal werk, maar het verkeerde soort werk telt niet genoeg, dus mogen ze nóg een probleem op hun eigen bord leggen.

Heerlijk efficiënt voor het systeem en de geaccepteerde kaders waarin wij ons moeten bewegen.

De ideale werknemer heeft nog steeds iemand thuis nodig

Het probleem zit nog dieper in hoe betaald werk überhaupt georganiseerd is.

De ideale werknemer is nog steeds iemand die altijd beschikbaar is. Iemand zonder mentale achtergrondruis, zonder schooltijden in het hoofd, geen zieke kinderen, geen boodschappenlijstje dat tussen de meetings door in het brein opduikt, altijd kan overwerken wanneer nodig.

Het staat hem vrij om lineair carrière te maken. Kan altijd flexibel zijn.

Historisch gezien was die ideale werknemer impliciet mannelijk, omdat er thuis vaak iemand anders was die de rest van het leven opving. Dat was dan de vrouw. We doen nu graag alsof dat niet meer zo is, maar er is niet heel veel veranderd. Zeker niet ten goede.

Dat hele model is nooit echt verdwenen. We hebben er alleen vrouwen bovenop gezet.

Vrouwen gingen meer werken, economisch zelfstandiger worden, carrière maken, bijdragen aan het gezinsinkomen en hun eigen leven vormgeven.

Prima, nodig ook. Maar het systeem onder dat betaalde werk veranderde nauwelijks mee.

De schooldag eindigt nog steeds vroeg. Kinderopvang is duur, ingewikkeld of schaars.

Werkgevers behandelen vaders nog te vaak als stabiele werknemers mét gezin, en moeders (of toekomstige moeders) als mogelijk risico.

Werkculturen draaien nog steeds om zichtbaarheid, beschikbaarheid en eindeloze flexibiliteit.

Ook veel mannen lopen dus vast in verwachtingen rondom succes, werk en beschikbaarheid. Alleen krijgen vrouwen opvallend vaak de extra laag onzichtbare arbeid erbovenop.

Dit is geen individueel probleem, het is by design.

Deeltijd is geen luxe, maar schadebeperking

Natuurlijk zijn er vrouwen die bewust minder betaald werken omdat ze tijd belangrijker vinden dan carrièrestatus.

Eerlijk? Dat lijkt me geen misdaad. Vooral doen waar je je goed bij voelt. Uiteraard ook mannen.

Misschien is het zelfs vrij gezond om niet je volledige identiteit op te hangen aan productiviteit. Geldt ook voor mannen.

Vaker wel dan niet is deeltijd geen idyllische keuze.

Geen Pinterest-bord van cappuccino’s, linnen broeken en zelfgebakken bananenbrood.

Heel vaak is deeltijd gewoon schadebeperking. Ergens moet ruimte ontstaan.

Ergens moet iemand zorgen dat de kinderen, ouders, boodschappen, administratie, sociale relaties, verjaardagen, emoties, schoolmails en het eigen zenuwstelsel niet allemaal tegelijk instorten.

En wie doet dat dan meestal?

Precies.

Daarom voelt het zo oppervlakkig om vrouwen die minder betaald werken weg te zetten als deeltijdprinsesjes.

Je ziet dan alleen de betaalde uren die ontbreken. Niet de onbetaalde uren die erbij komen. Niet het mentale werk. Niet het anticiperen. Niet het herstellen. Niet het constante achtergrondproces dat zoveel vrouwen ongemerkt draaiende houden.

Dat is alsof je naar een ijsberg kijkt en concludeert dat het zichtbare topje misschien wat ambitie mist. En voor mij is ambitie dus niet enkel gerelateerd aan betaald werk.

Noemen we mannen die deeltijd werken deeltijdkoningen?

Taal verraadt bijna altijd waar de macht zit.

Vrouwen die deeltijd werken worden deeltijdprinsesjes genoemd.

Noemen we mannen die deeltijd werken deeltijdkoningen?

Nee. Daar hebben we weer fijne andere vooroordelen voor.

Een man die minder betaald wil werken, moet zich ineens verhouden tot vragen over ambitie, succes, mannelijkheid en status.

Is hij nog wel serieus genoeg? Verdient hij genoeg? Wil hij niet gewoon te weinig? Of nog erger: wil zijn vrouw niet teveel van hem?? Wat lief van hem en wat een kenau is die vrouw. Misschien een beetje gechargeerd gezegd zo, maar ik zie dit zoveel om mij heen.

En dit is dus ook gewoon onze werkcultuur.

Niet per se omdat mannen zielig moeten worden gemaakt in een stuk over vrouwen maar, het laat heel duidelijk zien hoe systemen uiteindelijk in ons dagelijks leven hun uitwerking hebben.

Uit onderzoek blijkt zelfs dat mannen die minder willen werken of meer zorgtaken opnemen daar dus óók sociale en professionele consequenties van ervaren.

Vrouwen worden bestraft als ze niet genoeg betaald werken. Mannen worden bestraft als ze niet genoeg de ideale werknemer spelen.

Vrouwen worden richting zorg geduwd. Mannen worden opvallend weinig gestimuleerd om structureel meer onbetaalde zorg op zich te nemen.

Het systeem houdt iedereen op zijn plek. Alleen de plekken verschillen. En de schade dus ook.

Invisible load voelt vaak gewoon als persoonlijkheid

Dat maakt patriarchale systemen ook zo hardnekkig. Ze voelen vaak niet als systemen. Ze voelen als: leven. Als cultuur, ‘dat gaat bij ons vanzelf zo’. Als: ik ben gewoon iemand die overal altijd aan denkt en ik kan het beter zelf doen dan het delegeren. Anders ben je natuurlijk vaak aan het ‘zeiken’ als vrouw. Doodvermoeiend.

Veel vrouwen herkennen zichzelf hier meteen in. En dat is echt niet omdat vrouwen biologisch betere planners zijn ofzo.

Maar omdat we structureel zo gesocialiseerd zijn richting verantwoordelijkheid, afstemming en anticipatie.

Ik ken opvallend veel vrouwen die zichzelf lui noemen terwijl ze ondertussen functioneren als projectmanager van vijf levens tegelijk.

Ik dacht zelf ook lang dat ik gewoon slecht was in ontspannen. Blijkt dat je jezelf lastig uitzet als je ondertussen voortdurend aan alles en iedereen denkt.

Niet helemaal toevallig natuurlijk.

En misschien is dat ook waarom zoveel vrouwen zichzelf omschrijven als:
chaotisch, moe, snel overprikkeld en slecht in rust nemen.

Terwijl ze ondertussen functioneren als het complete besturingssysteem van hun omgeving. Dát is invisible load. Niet één groot dramatisch moment. Maar duizend kleine vanzelfsprekendheden die samen ineens je hele leven vormen.

Over die constante mentale achtergrondruis schreef ik eerder uitgebreider een drieluik waarvan deel 1 ‘Onzichtbaar seksisme, mental load en de stille verschuiving van het leven na je 40e’ is.

Vrouwen worden ook medisch minder serieus genomen

En misschien wordt het pas echt wrang wanneer je ziet dat hetzelfde patroon zich niet alleen op werkvloeren of in huishoudens afspeelt, maar zelfs (en juist ook) in de gezondheidszorg.

Vrouwen worden nog steeds structureel minder serieus genomen met lichamelijke klachten. Onderzoek laat al jaren zien dat vrouwen vaker psychologische verklaringen krijgen voor fysieke symptomen, langer moeten wachten op diagnoses en minder snel passende zorg ontvangen.

Herkenbaar voor veel vrouwen zijn reacties als; je stelt je aan. Je bent gewoon gestrest. Het zijn je hormonen. Je bent te gevoelig. Pijn lijden hoor erbij. Je moet er maar mee leren dealen.

En daarna kijken we verbaasd als vrouwen uiteindelijk harder uitvallen. Natuurlijk ligt dit niet enkel bij vrouwen.

Dit ligt aan hele systemen die vrouwelijke pijn, vermoeidheid en overbelasting structureel minder serieus nemen.

Dat is geen detail, dat is onderdeel van een cultuur.

We zijn vaak te druk om te zien hoe druk we zijn

Misschien is dat nog wel het meest treurige. Veel mensen hebben helemaal geen tijd en/of energie om goed stil te staan bij de systemen waarin ze functioneren.

Ze zijn te druk met functioneren, dagelijks gewoon te leven, te werken. Druk met zorgen, plannen, herstellen en vooral, doooorgaan!

Dat schreef ik eerder ook al in mijn stuk over invisible load en technocratische systemen: moderne politiek en moderne werkcultuur houden van woorden als flexibiliteit, zelfredzaamheid en regie.

Maar vaak betekenen die woorden in de praktijk vooral: wij regelen de basis niet goed genoeg, dus los jij het zelf maar op tussen je eerste Zoom-call en de derde was door.

Dat klinkt overdreven, tot je goed om je heen kijkt.

Kinderopvang voelt voor veel gezinnen als logistieke topsport. Werk is flexibeler geworden, maar mensen zijn echt niet per se vrijer. Iedereen moet zichzelf voortdurend managen, optimaliseren, bewaken en bijsturen.

En als dat niet lukt? Dan moet jíj beter je beter grenzen aangeven. Natuurlijk.

Nog een taak erbij.

Van maatschappelijk probleem naar persoonlijk verbeterproject

En daar zit volgens mij wel de echte kern van de wrijving.

Een maatschappelijk probleem/systeem wordt voortdurend teruggevouwen tot een individueel verbeterproject.

Jij als vrouw moet maar beter communiceren, je grenzen bewaken, beter plannen, beter ontspannen, meer uren werken, financieel zelfstandiger worden, minder perfectionisch zijn, beter leren loslaten, beter delegeren, etc.. De lijst lijkt eindeloos én zit bovendien vol met tegenstrijdigheden.

Vrouwen moeten dus blijkbaar de oplossing worden voor een systeem dat hen eerst structureel heeft overvraagd.

Make it make sense.

En ik heb het uiteraard niet uitsluitend over moederschap.

Werk je minder? Dan ben je niet ambitieus genoeg.
Werk je veel? Dan besteed je je kinderen uit.
Heb je geen kinderen? Egoïstisch.
Heb je ze wel en ben je moe? Eigen keuze toch?

Fascinerend systeem eigenlijk.

De uitkomst ligt al vast en vrouwen mogen vervolgens raden welke versie van falen vandaag weer het populairst is.

En dat is misschien precies hoe je weet dat het niet over individuele keuzes gaat.

Want als iedere keuze verdacht kan worden gemaakt, is de keuze niet het probleem.

Dan is het kader het probleem.

Ik schreef eerder al over hoe zelfoptimalisatie vrouwen vaak nóg meer verantwoordelijkheid geeft in het stuk ‘Waarom alles ineens healing moet zijn.’

Time poverty wordt bij vrouwen opvallend vaak behandeld als persoonlijk planningsprobleem. Alsof vrouwen zichzelf gewoon beter moeten organiseren, optimaliseren of verzorgen, terwijl bijna niemand de vraag stelt waarom die marge überhaupt zo flinterdun is geworden.

De Sanders van deze wereld

Je weet misschien wel over welke Sander ik het heb. Die Sander die alles zo goed weet over vrouwen…

Mannen die van een afstand naar vrouwenlevens kijken en daar dan een lekker bijtend woord op plakken.

Deeltijdprinsesjes.

Alsof je diep maatschappelijk inzicht toont, terwijl je vooral een systeemprobleem reduceert tot een karakteroordeel.

Ik vind dit zo onnodig en nogal armoedig. Niet omdat mannen niets mogen zeggen over werk, zorg of samenleving. Zeker niet. Maar sommige mannen komen dit gesprek binnen alsof ze een neutrale analyse geven en the voice of reason zijn, terwijl ze ondertussen exact het systeem bevestigen dat vrouwen al eeuwen uitlegt wat hún probleem is.

Is dit nou echt je belangrijkste bijdrage? Wat bezielt zo’n man om hier zoveel tijd en aandacht aan te besteden? Er zijn vast betere en meer nobele doeleinden dat deze zaak, toch?

Vrouwen de schuld geven van een patriarchaal systeem waarin betaald werk meer status heeft dan onbetaalde zorg, mannen nauwelijks worden aangemoedigd om structureel meer te zorgen en vrouwen worden afgerekend op elke poging om niet volledig om te vallen?

Oppervlakkig toch.

En vooral: geen oplossing.

Het is ragebait met een colbert aan.

Lekker profileren met een minachtend woord over een onderwerp waar je zelf opvallend makkelijk even uit kunt stappen.

Terwijl veel vrouwen niet uit dat onderwerp kunnen stappen.

Die leven erin. Iedere dag.

Vrouwen zijn niet het probleem

Vrouwen zijn gewoon vaak moe van systemen die hun tijd behandelen alsof die oneindig rekbaar is. Kosteloos.

Misschien zijn ze moe van altijd beschikbaar moeten zijn. Zorgzaamheid in al zijn vormen die verwacht wordt. Dit is ook allang wetenschappelijk bewezen onzin. Maar het zit er toch heel diep ingebakken. Ons er wat meer bewust van zijn helpt misschien. Je gezien en gehoord voelen helpt misschien al. Ook al verandert en praktisch niets.

Van betaald én onbetaald werk combineren en daarna alsnog horen dat ze niet genoeg bijdragen. Van verwende mannen die dus duidelijk geld op nummer 1 als bijdrage in een huishouden hebben staan. Que? Bizar vind het ik het. Alsof geld de enige vorm van bijdrage is die telt. Fascinerend.

En misschien moeten vrouwen niet nóg een probleem krijgen dat ze individueel mogen oplossen.

Misschien moeten we eindelijk eens beter kijken naar een systeem dat van menselijke overlevingsstrategieën karakterfouten maakt.

Want deeltijdprinsesjes bestaan niet.

Mensen bestaan wel degelijk. Vrouwen zijn ook niet 1 homogeen-achtig iets. We zijn individuen. Met verschillende levens, kwaliteiten, wants, needs, visies etc..

We zijn gewoon mensen die proberen overeind te blijven in een samenleving die steeds meer vraagt en steeds minder opvangt.

Misschien zijn vrouwen niet ontspoord van het systeem.

Misschien reageren ze juist volkomen logisch op een systeem dat zelf allang ontspoord is.

Lees ook:

Abortus en autonomie (1)- niet iedereen voelt verdriet na abortus. Waarom ook daar dezelfde vraag terugkomt: wie bepaalt welk gevoel, welke keuze of welk leven ‘klopt’?

Dit is deel 1 van Patriarchy. Bekijk de volledige serie en wat nog volgt bij Series.

Meer PARELS? Begin bij Raquel’s Edit.

Niet iedereen voelt verdriet na een abortus.

Sommige vrouwen voelen opluchting. Rust. Helderheid. Intense blijdschap. Omdat iets ineens weer klopt. Omdat hun leven weer van hen voelt. Omdat ze diep vanbinnen al wisten dat dit de juiste keuze was.

Alleen bestaat er opvallend weinig ruimte voor dat soort gevoelens.

Er lijkt een maatschappelijk script te bestaan waarin verdriet geloofwaardiger voelt dan opluchting. Alsof zwaarte bewijst dat je zorgvuldig bent geweest. Alsof twijfel een vorm van moraliteit is. Alsof een keuze pas legitiem genoeg wordt wanneer iemand er zichtbaar onder lijdt.

Terwijl de werkelijkheid bijna nooit zo overzichtelijk is.

Abortus gaat zelden alleen over een zwangerschap. Het gaat over timing, relaties, angst, vrijheid, gezondheid, je leven en nog zoveel meer. Ook opluchting over een leven dat ineens weer verder kan bewegen.

En misschien nog wel het meest: over ruis.

Want zodra het onderwerp abortus op tafel komt, verschijnt er ineens een complete geluidsmuur om vrouwen heen. Allerlei verwachtingen, aannames, meningen en projecties. Zeker ook politieke standpunten, religie, feminisme, conservatisme, moraliteit, oordeel en zo kan ik (helaas) nog wel even doorgaan.

Iedereen lijkt iets te voelen over abortus.

Behalve de persoon die de keuze daadwerkelijk moet maken.

Er lijkt vaak maar één acceptabele emotie te bestaan

Er zijn weinig onderwerpen waarbij emoties zo sterk gereguleerd lijken te worden als bij abortus.

Niet wettelijk misschien (alhoewel het nog wel steeds gewoon in het wetboek van strafrecht staat) maar cultureel wel.

De “goede” reactie na een abortus lijkt vaak nog steeds een combinatie van verdriet, twijfel en zwaarte. Dat zijn de emoties die mensen hierin herkennen. Die passen binnen het script dat we collectief hebben geschreven rondom vrouwelijkheid, moederschap en verlies.

Een vrouw die zichtbaar verdrietig is na een abortus wordt sneller gezien als zorgvuldig, serieus, paradoxaal genoeg moederlijk, én menselijk. Begrijpelijk.

Maar een vrouw die zegt dat ze vooral opluchting voelde?

Die maakt mensen ongemakkelijk.

Alsof opluchting betekent dat iets je niets deed. Alsof rust automatisch gelijkstaat aan kilte. Alsof helderheid minder echt is dan verdriet. Terwijl dat natuurlijk echt helemaal nergens op slaat. Je kunt iets intens voelen én tegelijkertijd weten dat het de juiste keuze was.

Sterker nog: juist dát kan congruentie zijn. Blijdschap zelfs; onderbelicht in het spectrum van emoties die allemaal even valide zijn na een abortus.

Toch lijkt de samenleving nog steeds moeite te hebben met vrouwen die zonder publieke zelfkastijding zeggen dat een abortus hen juist dichter bij zichzelf bracht. Misschien (of, dare I say, waarschijnlijk) omdat we vrouwen nog steeds vaak het meest geloofwaardig vinden wanneer ze lijden.

Er hangt sowieso een vreemd soort romantisering, en normalisering, rondom vrouwelijke pijn. Alsof een moeilijke keuze pas diepgang krijgt wanneer iemand eraan kapotgaat. Vrouwen moeten in deze vaak hun menselijkheid bewijzen via schuldgevoel.

Maar sommige vrouwen voelen na een abortus geen leegte. Ook heel menselijk. Sommige vrouwen voelen juist ruimte. En ook dat is helemaal terecht.

We zouden daar eindelijk eens eerlijker over moeten zijn. Het lijkt wel alsof het nu nog veel moralistischer geworden dan toen ik mijn abortus onderging toen ik 19 was. Misschien was ik naïef maar iedereen vond het prima, was mijn keuze. Ik heb het idee dat we nu in een andere wereld leven, en toen was het natuurlijk ook verre van perfect. Die 5 dagen ‘bedenktijd’? Wat een laatdunkendheid. Terwijl je er tegelijkertijd zogenaamd wel voor wordt aangezien moeder te kunnen worden. Call me confused.

De werkelijkheid is veel rommeliger dan dat

De werkelijkheid rondom abortus is zelden zwart-wit. Dat maakt het onderwerp voor veel mensen ingewikkeld. We houden van duidelijke verhalen. Van heldere rollen en ook van mensen die honderd procent zeker zijn van wat ze voelen.

Maar echte levens werken meestal niet zo. Sommige vrouwen twijfelen wekenlang, sommige weten het direct. Andere vrouwen voelen verdriet én opluchting tegelijk. Weer andere vrouwen voelen helemaal niets of vermoeidheid of rust. Vrouwen. Het zijn net mensen.

Niet omdat de keuze makkelijk was maar omdat de chaos eindelijk stopte.

Rust wordt wat mij betreft ook opvallend weinig benoemd. En ik noem het opvallend weinig omdat het volgens mij wel heel goed te begrijpen is. De chaos stopt dan namelijk. Abortus vindt namelijk nooit plaats in een vacuüm. Er zitten complete levens omheen. En opvallend veel mensen die daar iets van vinden.

Er zijn ook zoveel vrouwen die een abortus ondergaan omdat ze moeder willen worden op een moment waarop ze daar echt ruimte voor voelen. Wat ontzettend fijn dat dit kan!

Er zijn vrouwen die al moeder zijn en weten dat ze het mentaal of fysiek niet aankunnen om opnieuw een zwangerschap te dragen. Vrouwen die net ontsnapt zijn aan een ongezonde relatie. Vrouwen die nu gewoon geen kind willen. Dat zou genoeg moeten zijn, toch?

We zijn altijd op zoek naar redenen, en deze moeten goed en logisch zijn voor buitenstaanders, om een abortus te legitimeren. Inclusief de gevoelens daaromheen. Een kleine opsomming van vrouwen in mijn omgeving en hun redenen:

• Ziek zijn

• Verliefd zijn

• Dachten dat ze geen kinderen wilden en daar later anders over denken

• Al kinderen hebben en alsnog voor abortus kiezen, en daarna weer zwanger worden en hier wél heel bewust voor kiezen

• Vrouwen die gewoon nooit kinderen willen

• Vrouwen die niet weten wie de vader is

• Of juist precies weten wie de vader is daarom zeker weten dat ze het niet willen

• Vrouwen die rouwen

Dit alles bestaat. En nog veel meer. Alleen praten we er opvallend weinig volledig over.

Vrouwen voelen opluchting. En dat mag zéker ook.

Misschien is opluchting, naast blijdschap, wel de emotie waar het minst ruimte voor bestaat. Omdat opluchting direct botst met het idee dat abortus per definitie traumatisch hoort te zijn.

Opluchting is hierin toch juist heel rationeel? Een vrouw kan opgelucht zijn omdat ze diep vanbinnen wist dat een zwangerschap haar leven compleet zou ontwrichten. En helemaal terecht. Misschien wil ze simpelweg geen moeder worden. Misschien juist wel maar kiest ze ervoor een goede moeder te worden op een ander tijdstip, on her terms. En weer terecht. Als je dan kinderen krijgt gun je ze het beste toch? Alsof het leven van de moeder minder belangrijk is. En het kind ook niet de dupe is uiteindelijk.

Toch lijkt het alsof vrouwen vaak alsnog een soort publieke schuldbekentenis moeten afleggen om serieus genomen te worden. Uitgebreid moeten uitleggen waarom hun keuze écht noodzakelijk was.

Alsof autonomie alleen geldig is wanneer iemand genoeg argumenten verzamelt. Dat zie je trouwens vaker gebeuren richting vrouwen.

We moeten opvallend vaak uitleggen waarom we dan precies bepaalde keuzes maken. Waarom wil je geen kinderen? Waarom wil je wel kinderen? Waarom werk je fulltime? Parttime? Waarom wil je scheiden? Waarom blijf je? Waarom stel je grenzen?

Er zit bijna altijd een impliciete verwachting onder dat vrouwen hun keuzes moeten verantwoorden. En dat is zeker nog zacht uitgedrukt.

Abortus vergroot dat mechanisme alleen maar uit. Terwijl de werkelijkheid soms verrassend helder kan voelen en er gewoon zand in je ogen en hart en hoofd kan worden gestrooid door wildvreemden.

Sommige vrouwen voelen na een abortus simpelweg dat hun lichaam weer van hen is. Dat hun hoofd weer stil wordt, de paniek wegvalt en weer normaal kunnen ademhalen. We zouden dat toch niet hoeven te verbergen achter een soort van verplichte zwaarte? Alle ervaringen, gevoelens, gedachten en acties zijn gewoon ok. Allemaal even valide en gerechtvaardigd. Altijd.

Van jonge meiden tot vrouwen met drie kinderen

Eén van de vreemdste dingen aan het publieke gesprek over abortus is hoe smal het beeld vaak blijft. Alsof er maar één type vrouw bestaat dat een abortus laat doen.

In werkelijkheid is die groep natuurlijk enorm breed.

Er zijn jonge meiden die doodsbang zijn om hun ouders te vertellen dat ze zwanger zijn. Vrouwen van ergens in de dertig die dachten lekker klaar te zijn met kleine kinderen. Relaties die nu al langzaam uit elkaar aan het vallen zijn. Vrouwen die dit ervaren te midden van een affaire. Vrouwen die zelf weer net een beetje gelukkig zijn of vrouwen die hun eigen leven nog nauwelijks kunnen betalen. Of je komt een medische complicatie tegen tijdens je zwangerschap.

Het opvallende is niet dat al deze verhalen bestaan. Er zijn er nog zoveel meer. Maar het opvallende is dat we in veel van deze gevallen nog steeds doen alsof ze uitzonderlijk zijn. Alsof de werkelijkheid steeds opnieuw moet worden teruggeduwd in een overzichtelijk narratief. Voor een ander.

Misschien omdat nuance moeilijker verkoopt. Een heldere moraal is eenvoudiger dan een complexe realiteit.

Maar echte autonomie bestaat juist in die complexiteit.

In het erkennen dat vrouwen verschillende levens leiden. Verschillende grenzen hebben. Verschillende verlangens voelen. Verschillende versies van geluk najagen. Dat vrouwen mensen zijn. Had ik die belachelijke 5 dagen ‘bedenktijd’ al genoemd? Ja he, nou bij deze nog een keer.

Die verschillen tussen ons vrouwen hoeven ook niet opgelost te worden. We zijn geen homogene groep. We zijn niet 1 entiteit of iets dergelijks.

Waarom praten we hier zo weinig eerlijk over?

Mijn mening is dat eerlijke gesprekken over abortus automatisch botsen met bestaande systemen. Met ideeën over vrouwelijkheid, moederschap, politiek en niet in de laatste plaats, controle.

Abortus is namelijk niet alleen een medische handeling. Het is een onderwerp waarop mensen complete wereldbeelden projecteren. Daardoor wordt het voor vrouwen bijna onmogelijk om nog volledig eerlijk te zijn.

Want zodra een vrouw zegt dat ze opluchting, rust of blijdschap voelde, wordt ze voor sommige mensen gevoelloos. Misschien voelde ze inderdaad wel niets, fijn juist toch?

En wanneer ze verdriet voelt, gebruiken anderen dat juist als bewijs dat abortus verkeerd is. Het lijden van vrouwen, nog steeds de normaalste zaak van de wereld. En als je niet genoeg lijdt (of juist teveel lekker geniet) dan wordt het je wel aangepraat. Of er wordt in ieder geval een hele goede poging gedaan om je dat aan te praten.

Wanneer ze twijfelt, zien mensen dat als zwakte.

Wanneer ze zeker weet wat ze wilde, wordt ze soms egoïstisch genoemd.

Er lijkt altijd wel iemand klaar te staan om betekenis te geven aan gevoelens die eigenlijk alleen van die persoon zelf zouden moeten zijn.

En ondertussen ontstaat er iets ingewikkelds. Veel vrouwen gaan hun eigen emoties filteren voordat ze die uitspreken. Niet eens bewust. Maar omdat je al weet welke reacties bepaalde gevoelens oproepen. Je leert snel welke emoties sociaal acceptabel zijn. Welke woorden wel of niet veilig voelen en welke nuances ongemakkelijk worden.

Misschien is dat ook waarom zoveel gesprekken over abortus uiteindelijk onnatuurlijk gaan klinken. Omdat vrouwen niet alleen bezig zijn met voelen wat ze nou zelf écht voelen maar ook met anticiperen op de reactie daarop. Doodvermoeiend.

Er bestaat trouwens nog een andere ongemakkelijke observatie waar opvallend weinig mensen echt bij stilstaan.

Dat er blijkbaar inmiddels vrijwilligers nodig zijn om vrouwen naar binnen en buiten te begeleiden bij abortusklinieken. (Klik hier voor meer info en be shocked dat dit nodig is, toch heel fijn dat het bestaat.)

Gewoon om rustig een afspraak te kunnen bereiken. Omdat er mensen staan te protesteren. Mensen die vinden dat hun overtuiging zwaarder mag wegen dan de autonomie van een ander.

Dat beeld alleen al zegt eigenlijk alles. Niet alleen over abortus. Maar over hoe belachelijk moeilijk het blijkbaar nog steeds wordt gevonden om vrouwen als volledig eigenaar van hun eigen leven te laten zijn.

En het vreemde is: veel van die bemoeienis wordt verpakt als zorg. Bezorgdheid, bescherming. Want, vrouwen weten niet wat ze doen? Wat is de gedachte hierachter? Wat hebben deze mensen met deze levens te maken? Het systeem is kapot.

Voor die persoon die eerst nog langs die protestanten moet lopen voelt het natuurlijk totaal niet als zorgzaamheid of bescherming of zelfs maar iets wat daaraan raakt.

Het voelt als controle. Want dat is ook precies wat het is. Alsof een vrouw op misschien wel één van de meest persoonlijke momenten van haar leven alsnog publiek bezit wordt.

Alsof haar lichaam ineens een maatschappelijk discussieplatform wordt waar iedereen iets van mag vinden. Misschien is dat ook waarom zoveel vrouwen achteraf niet alleen bezig zijn met de keuze zelf, maar ook met alles wat eromheen hing.

De blikken. De aannames. De spanning. Het gevoel bekeken te worden.

En misschien zegt het feit dat die vrijwilligers überhaupt nodig zijn uiteindelijk meer over onze maatschappij dan over abortus zelf. Nee, niet misschien. Zeker niet misschien.

Congruentie: wanneer je gevoel, hoofd en leven op één lijn liggen

Misschien is congruentie uiteindelijk een beter woord dan zekerheid. Zekerheid klinkt namelijk alsof mensen volledig rationeel en zonder twijfel keuzes maken.

Maar congruentie gaat over iets anders. Over alignment. Het gevoel dat je hoofd, je gevoel en je leven eindelijk dezelfde taal spreken. Dat betekent zeker niet dat iets makkelijk voelt. Het betekent enkel dat je voelt en voor jezelf weet dat een bepaalde keuze (of geen keuze) diep vanbinnen voor jou klopt. Ook al is het complex.

Congruentie is trouwens iets waar veel vrouwen nauwelijks ruimte voor krijgen in het leven.

We worden vaak opgevoed om af te stemmen op anderen, rekening te houden met verwachtingen. Om harmonieus te blijven en harmonie te creeeren. Ook vooral niet lastig zijn en ook nog goed anticiperen wat anderen nodig hebben.

Daardoor raken veel vrouwen het contact met hun eigen grenzen ergens onderweg een beetje kwijt. Zo zonde. Maar het is de wereld waarin we leven, de echte realiteit.

En misschien is dat ook waarom onderwerpen zoals abortus zo explosief voelen.

Omdat ze vrouwen ineens dwingen om zichzelf af te vragen: Wat wil ík eigenlijk?

Niet wat sociaal wenselijk is of mijn omgeving of de maatschappij logisch vindt. Maar wat werkelijk klopt voor mijn leven. En dat is altijd een lastige vraag. Los van het onderwerp van abortus ook.

Werk. Relaties. Kinderen. Seks. Geld. Tijd. Ambitie. Wat wil ik nu echt?

Misschien is autonomie uiteindelijk gewoon het vermogen om steeds opnieuw terug te keren naar jezelf, terwijl de wereld voortdurend probeert mee te praten en te sturen.

En nee, dat lukt niet altijd. Soms voel je niet duidelijk wat je wil, ben je te moe of is de ruis te luid. Heel menselijk weer.

Maar het bewust herkennen van die ruis kan al iets betekenen in de congruentie. Omdat je dan tenminste ziet welke stemmen van jou zijn. En welke niet.

Misschien is autonomie vooral het wegfilteren van ruis

Er bestaat tegenwoordig sowieso enorm veel ruis rondom vrouwelijkheid. Is er trouwens altijd al geweest. Maar je moet er op een bepaalde manier uit zien, je ambitie wordt (beide kanten op) bewaakt, je moet op een bepaalde manier seksueel zijn maar niet té. Je mag gelukkig zijn maar wel binnen bepaalde kaders.

Zelfs autonomie is inmiddels bijna een esthetiek geworden. Alsof vrouwen hun vrijheid ook nog op de juiste manier moeten performen.

Misschien maakt dat het juist soms zo moeilijk om nog echt te voelen wat van jou is. Omdat er continu een soort achtergrondkoor meepraat. Social media niet in de laatste plaats. Maar ook familie, onze cultuur, zelfhulp, therapietaal, vrienden.

Zelfs feminisme kan soms veranderen in een nieuwe lijst verwachtingen. De perfecte autonome vrouw. Die altijd grenzen stelt, zeker weet wat ze wel en niet wil en daar nooit meer van af mag stappen.

Maar echte mensen functioneren niet zo. Twijfel, angst, opluchting, spijt, blijdschap bestaan allemaal gewoon. Soms zelfs naast elkaar.

Dat maakt je niet inconsistent. Dat maakt je (kom ik weer met die heerlijke woord) menselijk.

Misschien zit autonomie dus minder in perfecte helderheid. En meer in het langzaam herkennen, voelen en weten wat werkelijk van jou is.

Niet iedereen hoeft hetzelfde te voelen om eerlijk te zijn

Misschien zit het grootste probleem uiteindelijk niet in wat vrouwen voelen na een abortus. Maar in hoe weinig ruimte er bestaat om dat gewoon te laten bestaan. Alsof ervaringen pas geldig worden wanneer ze in een herkenbaar script passen.

Terwijl de werkelijkheid veel groter is dan dat. En misschien hoeft lekker niet iedereen daar direct een oordeel over te vellen.

We zouden toch niet steeds bij alles te hoeven bewijzen en onderbouwen dat onze gevoelens terecht zijn? Omdat een ander het niet snapt? Omgekeerde wereld noem ik dat.

Autonomie hoeft niet perfect, helder of politiek netjes te voelen om echt te zijn.

Misschien begint autonomie juist op het moment dat vrouwen eindelijk mogen erkennen wat ze werkelijk voelen, zonder dat iemand daar direct betekenis aan probeert te geven.

En misschien is dat uiteindelijk de meest ongemakkelijke gedachte van allemaal.

Niet dat vrouwen verschillende keuzes maken. Maar dat die keuzes daadwerkelijk van hen zijn.

Er is geen juiste manier van vrouw zijn. Diezelfde maatschappelijke normering zie je ook terug in discussies over werk, zorg en vrouwelijkheid. Alsof vrouwen voortdurend moeten bewijzen dat hun keuzes ‘correct’ genoeg zijn. Daar schreef ik later uitgebreider over in Deeltijd prinsesjes bestaan niet.

In deel 2 kijken we naar de buitenwereld: naar aannames, protest, anticonceptie, verantwoordelijkheid en de manier waarop controle vaak als bezorgdheid wordt verpakt.

We plakten stickers in pashokjes.

Gewoon, midden tussen het twijfelen en het passen en het alleen zijn.

Niet groot of opvallend. Wel klein, rond en zwart mét QR-code. Precies op het moment dat iemand even stil staat.

Het bleek een van de leukste dingen die we in lange tijd hebben gedaan.

We hebben laatst een guerrilla-actie gedaan, onder andere op spiegels in pashokjes. Kleine stickertjes op spiegels van toilleten in hotel lobbies. Plekken waar je even alleen bent en jezelf aankijkt.

Niet te lang over gebrainstormd, niet eindeloos afgestemd of het wel ergens in paste, maar gewoon. Iets wat ons leuk leek om te doen en tegelijkertijd precies dat gevoel had van een beetje buiten de lijntjes kleuren.

Dat past.

Uiteindelijk ging het niet eens om die stickers zelf. Het waren de reacties die daarna kwamen, zó leuk. Iemand die schreef dat ze daar stond, half aangekleed, en ineens moest lachen omdat ze al weken twijfelde over iets kleins wat ze eigenlijk gewoon wilde.

Iemand anders zei dat het voelde als een soort inside moment - alsof iemand precies op het juiste moment even zei: doe gewoon. En dat bleef hangen. Yay guerilla-acties! Altijd een verrassing en altijd lekker om creatief bezig te zijn en daar dan de vruchten van te plukken. Even een fijne en verrassende onderbreking zijn in het alledaagse.

Kleine momenten die nergens heen hoeven

We maken dingen vaak groter dan ze zijn. Ik tenminste wel. En dat doe ik niet expres, maar ik ben blijkbaar gewend om overal een soort betekenis of moment aan te hangen. Wanneer iets “klopt”. Wanneer iets helemaal goed is. Daar komt dat gekke perfectionisme weer om de hoek kijken. Terwijl de meeste keuzes helemaal niet zo zwaar zijn.

Soms is het gewoon: dit vind ik mooi. Full-stop. (En soms ook: dit voelt gewoon goed, zonder dat je het hoeft uit te leggen. Iets waar ik eerder al over schreef in het stuk over duurzame sieraden en betekenis.)

Iets dragen omdat het bij je hoort

Er zit iets heel lichts in iets kiezen dat nergens naartoe hoeft.

Een ketting omdoen op een gewone dag. Iets dragen dat niet uitgelegd hoeft te worden maar dat wel echt van jou is.
Een letter die voor jou meteen klopt, ook al zegt het iemand anders misschien niets.

Of een symbool dat je niet hoeft te vertalen, omdat het er gewoon al is.

Niet als statement of eindpunt. Gewoon iets dat met je meeleeft.

Een beetje buiten de lijntjes

Dat is misschien wel wat mijn werk zo leuk maakt. Het hoeft niet binnen een bepaald kader te passen of groots te zijn.

Zoals die kleine sticker in een pashokje waar je ‘m niet verwacht. Iets moois dragen op een willekeurige dag.

Minder, maar beter (maar dan zonder strengheid)

We hebben het hier vaak over minder. Minder spullen, ruis. Minder impulsen.

Maar beter betekent niet automatisch serieuzer of zwaarder. Soms betekent het gewoon juist dat je iets kiest dat blijft. Dat je niet na een paar keer dragen alweer zat bent.

Iets dat gewoon voor jou werkt en bij jou past én bij je blijft.

Jezelf vieren is helemaal niet ingewikkeld

Het zit niet in grote momenten. Bij mij niet en ik probeer het ook steeds vaker zomaar te doen want, waarom niet? Celebrate yourself.

Misschien willen we niet minder. Misschien willen we gewoon iets dat echt van ons is.

Soms zit het al in iets kleins dat je elke dag draagt.

En soms groeit dat vanzelf uit tot iets dat je steeds blijft dragen.

(en als je ooit in een pashokje iets tegenkomt dat je aan het lachen maakt — dan weet je dat wij dat waarschijnlijk waren)

Verder lezen (als je hier nog even in wil blijven hangen):

• Waarom alles ineens ‘healing’ moet zijn

• Minder. Maar beter.

• Deel 1 van drieluik Mental Load: Onzichtbaar seksisme

“Hebben we nog postzegels?”

Het soort vraag dat op zichzelf nergens over gaat, totdat je merkt dat het zelden een echte vraag is, maar eerder een automatische beweging richting degene die blijkbaar geacht wordt het antwoord te hebben.

En opvallend vaak ben jij dat.

Niet omdat je dat ooit expliciet zo hebt afgesproken, niet omdat je er noodzakelijk beter in bent, maar omdat er ergens onderweg een rolverdeling is ontstaan waarin jij degene bent geworden die onthoudt, vooruitdenkt en overzicht houdt — ook wanneer niemand dat hardop heeft benoemd.

Dit stuk is het laatste deel van een reeks over mental load en onzichtbaar seksisme. Niet om het netjes af te ronden alsof het opgelost is, maar om iets scherper te maken wat er al die tijd al onder zat: dat dit geen individueel probleem is, en dat het dus ook niet bij jou opgelost hoeft te worden.

Waarom je hoofd nooit echt uitgaat

Het voelt zelden als één duidelijke oorzaak, en juist dat maakt het zo lastig om serieus te nemen, omdat er geen concreet moment is waarop je kunt zeggen: hier gaat het mis.

Je hebt geen extreme dag gehad, niets uitzonderlijks gedaan, en toch zit er iets onder dat blijft bewegen. Een soort van constante alertheid die niet echt wegvalt, ook niet wanneer je eindelijk zit en niets meer hoeft.

Dat gevoel wordt vaak teruggebracht tot iets persoonlijks, alsof het te maken heeft met hoe jij omgaat met rust, met grenzen of met druk, terwijl de vraag eigenlijk ergens anders ligt: wat draag je allemaal zonder dat het zichtbaar is, en hoe lang doe je dat al?

Het is de mentale belasting bij vrouwen.

De onzichtbare laag van werk dat nergens geregistreerd wordt

Mental load zit niet in wat je doet, maar in alles wat eraan voorafgaat en wat daarna blijft hangen.

Het zit in het onthouden van dingen die nog niet urgent zijn, in het vooruitdenken over situaties die nog moeten ontstaan, in het constant afwegen van wat er kan mislopen en hoe dat opgevangen moet worden. Ik ben vaak moe, zonder echte reden. Maar als ik er eens echt even goed bij stilsta, begrijp ik mezelf ineens een stuk beter. Gelukkig maar.

Het zit in weten dat iets bijna op is voordat iemand het benoemt, in het onthouden van afspraken die nog niet concreet zijn, in het verbinden van losse eindjes die voor anderen nog niet eens zichtbaar zijn.

En soms wordt het zichtbaar in iets wat zo klein lijkt dat het bijna onbenullig voelt.

“Hebben we nog postzegels?”
“Ja, weet ik veel… heb jij ze gekocht?” - De oneindige onbenullige vragen waarvan jij het antwoord zou moeten weten én, waarschijnlijk ook gewoon weet en scherp hebt.

In dat soort momenten zit geen groot probleem, maar wel een patroon. Namelijk dat het logisch wordt gevonden (en er vaak helemaal niet bij wordt stil gestaan) dat iemand het overzicht heeft, dat iemand het gewoon weet, dat iemand het bijhoudt.

Het is nooit zo afgesproken maar, ‘gewoon’ zo gegroeid.

En precies dat, dat het nergens expliciet is vastgelegd, maakt het zo moeilijk om te benoemen als werk, terwijl het dat wel degelijk is. En het zou heel veel moeite kosten om je er ook nog mee bezig te moeten houden om dat op te lossen. In het moment is het namelijk inderdaad makkelijker en sneller om gewoon antwoord te geven op die alledaagse vragen. Maar alles bij elkaar vreet het enorm veel energie en ruimte in je hoofd.

Er zit nog iets onder wat minder zichtbaar is, maar misschien wel het zwaarst weegt. Je hebt niet alleen overzicht. Je bént het overzicht geworden.

Niet omdat je dat ooit zo hebt afgesproken. Omdat jij degene werd die dingen onthoudt, die vooruitdenkt, die gaten opvult voordat ze zichtbaar worden, plant, bedenkt of iets überhaupt wel kan of niet. Omdat dat handig was, en daarna normaal werd, en daarna verwacht.

En ergens onderweg is het niet meer iets wat je doet. Maar iets wat je er gewoon bij bent gaan dragen.

Waarom delegeren het probleem niet oplost

Het idee dat je dingen moet verdelen klinkt logisch, maar gaat voorbij aan wat er daadwerkelijk gebeurt wanneer je iets uit handen probeert te geven.

Want iets delegeren betekent niet dat het uit je hoofd verdwijnt. Misschien maakt het je nog extra waakzaam. Het betekent namelijk dat je moet uitleggen wat er moet gebeuren, moet controleren of het dan ook echtgebeurt. Of je moet onthouden dat het nog moet gebeuren en vaak alsnog moet ingrijpen wanneer het anders loopt dan je had verwacht. Dat het niet gebeurd zoals zou moeten is ook nog wel een ding. Of, een hele bekende volgens mij, is tijdens het boodschappen nog meerdere keren een appje krijgen waar iets precies ligt of wát je precies bedoelt. Een teken om het vaker uit handen te geven, maar wordt vaak gezien en gevoeld als iets van, jij kunt het tóch beter dan ik dus doe het voortaan zelf. Terwijl het juist andersom moet zijn. Vaker lekker die boodschappen doen, dan leer je het allemaal vanzelf ;)

Wat je overdraagt is de uitvoering, maar wat je houdt is de verantwoordelijkheid, en dat is precies waar de mentale belasting zit.

Daardoor wordt zelfs het “oplossen” van mental load een extra laag van mental load.

Lekker paradoxaal.

En dan is er volgens mij alwéér een laag die nog minder zichtbaar is.

Het aanvoelen van hoe iets gaat landen. Het rekening houden met reacties, met stemmingen, met wat iemand nodig heeft zonder dat die persoon dat zelf uitspreekt. Het emotionele werk. Dat loopt altijd mee. Gaat gewoon met je mee, is altijd aanwezig. Kost je ook ruimte en energie.

Socialisatie: waar dit echt vandaan komt

Dit ontstaat niet uit het niets, en ook niet omdat jij toevallig iemand bent die graag controle houdt of dingen beter wil doen.

Dit begint veel eerder.

In hoe meisjes worden opgevoed om op te letten, om rekening te houden met anderen, om sfeer aan te voelen en verantwoordelijkheid te nemen voor wat er mis kan gaan. Niet eens persé in de huishoudelijke sfeer, maar echt systematisch.

Jongens leren vaker om te handelen wanneer iets concreet wordt. Groeien meer op met het idee wie zíj later gaan worden als mens en hun rol als man in het huis komt op de tweede plaats te staan. Terwijl meisjes vaak leren om te anticiperen voordat iets gebeurt én vaak opgroeien met hoe zij hun leven gaan managen en inrichten ipv enkel door de lens van betaald werk. Beide vanuit een perspectief tackelen ze het leven en ook de rol en inricht daarvan.

Zorg, aandacht en overzicht thuis worden vaak niet als échte vaardigheden gezien, maar als vanzelfsprekende eigenschappen die je gewoon hebt. Of zou moeten hebben.

Falen daarin voelt dan niet als een praktische misser, maar als iets persoonlijks, alsof je tekortschiet in iets wat van je verwacht wordt.

Dat is socialisatie. Dat is geen toeval, maar een systeem.

En dat betekent dat dit niet iets is wat jij individueel hebt gecreëerd, maar iets waar je in bent opgegroeid en waar je vervolgens in bent blijven functioneren.

Dit gaat ook echt heel veel verder dan alleen opvoeding.

Het zit in hoe we werk waarderen, en vooral in wat we níet als echt werk zien. Moeten toch helemaal blij zijn met het leven wat we hebben en dankbaar voor alles waar we het privilege voor hebben om voor te mógen zorgen. Zeker, helemaal eens. Maar dat geldt voor iedereen toch? Niet maar voor 1 volwassenen in het huishouden.

Zichtbaar (aka betaald) werk wordt beloond. Taken met een begin en een einde, iets wat je kunt afvinken, iets wat meetbaar is. Iets wat geld betaald, dát maakt het blijkbaar waardevoller. Heeft meer aanzien.

Maar dit soort werk, de echte labour, heeft geen duidelijk begin en geen einde. Het stopt niet wanneer je klaar bent, omdat het nooit helemaal klaar is.

En precies daardoor wordt het niet erkend als werk, maar als iets wat er gewoon bij hoort. Alsof het vanzelf gaat, een energie kost en geen gewicht heeft. Maak gewoon je todo-lijstje af! Dan ben je klaar toch?

De mythe van de ‘deeltijdprinsesjes’

In Nederland houden we graag vast aan het idee dat vrouwen het rustiger hebben omdat ze vaker parttime werken, alsof dat automatisch betekent dat er minder druk is en meer ruimte.

“Deeltijdprinsesjes.”

Het klinkt luchtig, bijna jaloersmakend.

Alleen klopt het niet.

Want minder betaalde uren betekent niet minder werk, het betekent vaak dat een groter deel van het werk verschuift naar iets wat niet zichtbaar is. Of in ieder geval in ons land niet als even gewichtig wordt beschouwd. Niet betaald werk wordt zeer zelden genoeg gewaardeerd, helaas.

Daarbovenop komt dat vrouwen gemiddeld ook nog eens minder verdienen per uur, voor hetzelfde werk. De loonkloof is inmiddels (gelukkig!) een bekend fenomeen. En daar komt bij dat ook bijvoorbeeld zwangerschapsdisriminatie een heel hardnekkig gegeven is. En deze draag dan weer bij aan de loonkloof. Een ‘gat’ in je CV. Alsof dat niet heel menselijk is, ongeacht de reden.

Dus wat eruitziet als minder werken, is in werkelijkheid vaak een andere verdeling van werk, waarbij het zwaarste deel, het constante mentale overzicht, buiten beeld blijft.

Waarom het zo moeilijk is om dit te doorbreken

Omdat het niet zit in duidelijke regels, maar in verwachtingen die zo vanzelfsprekend zijn geworden dat ze nauwelijks nog opvallen.

Dat scholen eerst de moeder bellen wanneer een kind ziek is, dat vragen over praktische zaken automatisch bij vrouwen terechtkomen. Dat planning en overzicht ergens stilzwijgend worden toegewezen het gebeurt zonder dat iemand het expliciet zo beslist. En dat kun je delegeren, maar de verantwoordelijkheid in andersmans ogen, blijft vaak gewoon bij jou.

En juist daardoor wordt het zelden bevraagd.

Het is geen bewuste keuze, maar een systeem van aannames dat zichzelf in stand houdt.

Bewustzijn maakt het niet automatisch lichter

Inzicht helpt, omdat het taal geeft aan iets wat eerst diffuus was, en omdat het bevestigt dat je niet de enige bent die dit ervaart.

Maar het heeft ook een andere kant.

Want zodra je het ziet, zie je het overal. De hele tijd, zo lijkt het wel.

Je merkt hoe vaak je vooruitdenkt, je ziet het bij andere constant gebeuren. Hoe vaak die vanzelfsprekendheden de regie voeren.

Er vaak wordt gedacht; ‘nou dan doe ik het toch maar even snel tussendoor’. Dat zie en hoor ik in mijn omgeving zó vaak. Is dan toch vaak het snelst en makkelijkst, gezien de omstandigheden. Hoe vaak verantwoordelijkheid bij jou landt zonder dat iemand het benoemt.

En dat kan opluchten, omdat het eindelijk klopt. Je ziet het.

Maar het kan ook zeker zwaarder gaan voelen, omdat het duidelijk maakt dat het geen incident is, maar een patroon dat diep verankerd zit. Zo diep dat het vaak onzichtbaar is. En dat is heel lastig uit te leggen wanneer het niet wordt gezien. Het is namelijk gewoon zoals het is. ‘Doe niet zo moelijk’.

Waarom de oplossing niet bij jou ligt

En hier wordt het belangrijk.

Want zodra iets zichtbaar wordt, verschuift de aandacht vaak meteen naar wat jíj anders kunt doen.

Beter communiceren, duidelijker grenzen stellen, dingen anders verdelen, beter verdelen etc..

Allemaal logisch, maar ook allemaal gebaseerd op hetzelfde uitgangspunt: dat jij degene bent die het moet oplossen.

En dat is precies wat niet klopt.

Want dan komt er wéér iets bij, namelijk de verantwoordelijkheid om een systeem te corrigeren waar jij zelf, en iedereen, gewoon onderdeel van bent geworden.

Dat is geen oplossing.

Dat is wederom extra werk. Extra druk om alles te moeten verbeteren of ‘healen’.

En dat is misschien wel het meest vermoeiende eraan. Dat zelfs het idee dat je hier iets mee moet doen, dat je het moet fixen of doorbreken, voor nog een extra laag zorgt.

Terwijl dit juist één van die dingen is waar je persoonlijk verrassend weinig aan kunt veranderen. Omdat het systemisch is. Het zit niet in hoe goed jij het doet. Het zit in hoe zaken zijn verdeeld.

Het zit niet in jou, het is geen gebrek of beter te managen. Het zit in hoe alles om je heen is ingericht. Moeten we het weer zelf oplossen, alsof daar het probleem zit.

Het idee dat jij dit moet oplossen is misschien wel het meest hardnekkige deel van het probleem.
Alsof een systeem dat jarenlang zo is gegroeid ineens verdwijnt omdat jij beter communiceert of je grenzen nog iets duidelijker aangeeft.

Dat is geen oplossing. Dat is werk verplaatsen.

Wat anderen wél kunnen doen

Niet alles hoeft volledig begrepen te worden om serieus genomen te worden.

Partners, familie, werkgevers, sociale kring - zij hoeven niet exact te voelen wat jij voelt om te erkennen dat het er is en dat het wel degelijk echt gewicht heeft.

Wat wel kan, is luisteren zonder het kleiner te maken en stoppen met het automatisch terugleggen van verantwoordelijkheid. Accepteren dat niet alles opgelost hoeft te worden door degene die het draagt.

Dat verandert het systeem niet meteen, maar het verschuift wel iets in hoe de last verdeeld wordt.

En misschien nog belangrijker: ook als je dit niet draagt, maak je er wél onderdeel van uit. In hoe je vragen stelt, welke aannames je daarin maakt. In wat je voor vanzelfsprekend neemt naar de ander toe, wat dat over jóu zegt. Het spreek namelijk ook tot hoe jij degene die het wel draagt ziet. Het zit ‘m ook in waar verantwoordelijkheid (en verantwoordelijkheidsgevoel) landt zonder dat iemand dat expliciet zo heeft afgesproken.

Dat is precies hoe dit blijft bestaan.

Het ligt dus écht niet aan jou

Je kunt moe zijn zonder dat je te weinig rust neemt. Je overbelast voelen zonder dat je iets ‘verkeerd’ doet, en voortdurend ‘aan’ staan zonder dat je dat bewust hebt gekozen.

Dat maakt het niet ineens licht.

Maar het verandert wel de vraag.

Niet: wat moet jij anders doen?

Maar: wat is hier al die tijd gaande geweest, en waarom wordt dat zo vanzelfsprekend gevonden?

Soms verandert er niets aan wat je draagt.

Maar wel aan hoe je het begrijpt.

En dat kan al genoeg zijn om jezelf iets minder zwaar te vallen. Daar zit misschien, en hopelijk, wat meer lucht en ruimte voor die mental load om te ademen. Wat meer (h)erkenning en het ook bij anderen zien om het ook daar eens te benoemen. Voelen we ons misschien wat meer gezien en gevoeld, denk dat daar de meeste winst te behalen valt.

Je bent niet degene die dit heeft bedacht. Je bent er alleen in terechtgekomen. We zijn er allemaal in terechtgekomen. Ook degene die de mental load (of mentale belasting bij vrouwen, geef er maar een woord aan) niet dragen zijn hierin terechtgekomen. Het is hoe we ons tot elkaar verhouden. En, helaas, hoe hard iemand ook z’n best doet om het te snappen, is het als niet-dragen hiervan gewoon onmogelijk. Maar neem het gewoon aan dat het zo is en probeer er zo goed mogelijk naar te handelen. Met de kennis van nu.

Want zolang dat niet gezien wordt, blijft het bij jou liggen, of je dat nou wilt of niet.

Niet omdat jij het beter kunt.

Maar omdat bijna niemand heeft geleerd (door te zien en te normaliseren) dat het ook gewoon anders kan.

We praten meer dan ooit over mentale gezondheid. En terecht.
We praten over grenzen, rust en helen.

Alleen lijkt er ergens onderweg iets te zijn verschoven. Alsof zelfs dat — uitrusten, voelen, bijkomen — niet langer gewoon mag bestaan, maar ineens iets is geworden waar je goed in moet zijn.

Alsof rust nemen niet meer gewoon rust is, maar iets wat je goed of fout kunt doen.

Wanneer is alles iets geworden waar je aan moet werken?

Er is de afgelopen jaren veel veranderd in hoe we naar onszelf kijken. En eerlijk, een groot deel daarvan is alleen maar goed.

We praten makkelijker over mentale gezondheid, over grenzen, over dingen die vroeger een beetje onder het tapijt verdwenen. Healing is geen zweverig randwoord meer, maar iets waar bijna iedereen wel op een bepaalde manier mee bezig is. We snappen beter waarom we doen wat we doen, waar gedrag vandaan komt, wat er onder emoties zit.

Allemaal winst.

Alleen merk ik de laatste tijd iets anders. Iets wat er een beetje tussendoor is geglipt, zonder dat iemand het echt heeft aangekondigd.

Dat al die aandacht voor bewustzijn en healing niet alleen ruimte heeft gecreëerd, maar ook een soort… verwachting.

Niet alleen voelen wat er is (wat soms al een kunst op zich is) maar er ook steeds iets mee doen. Niet enkel het begrijpen, maar het dan direct willen verbeteren. Je leven leven, terwijl je ondertussen alles een beetje probeert te optimaliseren.

En dat klinkt nog steeds best redelijk, tot je het terugziet op de meest simpele momenten.

Zoals rust nemen.

Dat merk ik bij mezelf en, ook steeds vaker om me heen. Misschien geldt dat niet alleen voor rust, maar ook voor de manier waarop vrouwen keuzes leren wantrouwen zodra ze niet netjes binnen het script passen.

Rust nemen klinkt heerlijk, tot je het probeert

Ik merk het vooral op dagen waarop ik denk: vandaag ga ik even niks doen.

Geen plannen, geen productiviteit, geen verborgen to-do lijst die ik stiekem toch nog afwerk. Gewoon een dag waarop ik op de bank lig, een beetje rondhang, misschien wat lees, misschien niks. Lekker doen waar ik zin in heb.

Het idee alleen al voelt heerlijk. Ik kan hier echt naar uitkijken, soms staat zo’n dag al gepland namelijk. Heerlijk die voorpret. Die dagen bestaan namelijk wel voor mij maar, ze zijn schaars.

Totdat ik er daadwerkelijk lig.

Want ergens tussen minuut drie en minuut tien gebeurt er iets interessants. Niet groots, meer een soort subtiele verschuiving in mijn hoofd.

Een gedachte die zegt: oké, maar… is dit het dan? Doe ik wel hard genoeg niks? Neem ik wel genoeg rust? Ben ik wel echt goed aan het rusten zodat ik er ook daadwerkelijk iets aan heb?

Alsof ik mezelf ineens van een afstandje bekijk en denk dat ik hier misschien iets beters van had kunnen maken. Iets actievers of bewusters. Iets wat duidelijker bijdraagt aan mijn “herstel” of mijn “balans” of weet ik veel welk woord er deze week trending is.

En voordat ik het doorheb, ben ik dus echt niet meer aan het rusten.

Ik ben aan het nadenken over hoe ik rust. Alsof er een juiste manier bestaat om niets te doen. Dat van buitenaf naar jezelf kijken stopt trouwens niet altijd bij rust. In LUST schreef ik over spectatoring en vrouwelijk verlangen: wat er gebeurt wanneer vrouwen diezelfde observerende blik zelfs meenemen naar bed.

Wat op zichzelf al verrassend vermoeiend is. En ergens ook een beetje ironisch.

Van leven naar optimaliseren

Dat is dus het moment waarop ik besef dat er iets is verschoven.

Want rust was ooit gewoon de afwezigheid van iets. Geen doel of geen richting. Geen verwachtingen van jezelf. Rust in je hoofd ook. Je deed lekker niks, en dat was precies de bedoeling. Niks ‘productiefs’ in ieder geval. En wat is dat dan ook precies, productief zijn? Moet rust nu ook productiviteit helpen?

Rust voelt nu steeds vaker als iets wat je goed kunt doen, of dus niet.

Alsof er een stille standaard is ontstaan voor wat “echte” rust is. Niet te passief, niet te vluchtig, wel bewust, liefst ook een beetje voedend. Iets waar je achteraf op terugkijkt en denkt: ja, dit had nut.

En ergens snap ik dat ook wel.

We zijn gewend geraakt aan het idee dat alles ergens toe kan leiden. Dat een moment niet alleen een moment is, maar ook een kans. Om te herstellen, om te reflecteren, om dichter bij jezelf te komen.

Alleen schuift het daarmee ook ongemerkt op.

Want zodra alles ergens toe moet leiden, wordt het moeilijk om nog iets gewoon te laten bestaan.

Zelfoptimalisatie is overal (en ja, ook hier)

Die beweging zie je niet alleen bij rust.

Je ziet het overal. Zoals ik ook schreef in ‘Ik wilde minder social media. Nu zit ik hier’, schuiven technologie, zelfbeeld en controle steeds vaker door elkaar heen — en dat verandert ongemerkt hoe we naar onszelf kijken.

In hoe we werken bijvoorbeeld. Waar efficiëntie bijna een persoonlijkheidskenmerk is geworden. In hoe of wat we eten, waar zelfs ontspanning een functie heeft gekregen. Bij sporten ook, waar “gewoon bewegen” al snel plaatsmaakt voor schema’s, doelen en progressie. Je hoofd moet dan er dan ook nog profijt van hebben, want waarom zou je het anders doen?

En ja, het zit nu ook in hoe we eruitzien.

Die hele looksmaxx-trend (die ooit ergens op obscure fora zat en nu langzaam mainstream wordt) is daar eigenlijk gewoon een extreem voorbeeld van. Alsof ieder detail van jezelf geoptimaliseerd kan worden, mits je maar bereid bent er genoeg aandacht aan te besteden. Mijn vraag, why?

Het interessante is dat het niet ophoudt bij uiterlijk.

Hetzelfde idee zit onder hoe we omgaan met ons hoofd. Met onze emoties.

Er is altijd wel een versie van jezelf die nét iets beter kan. Meer in balans. Helderder. Meer bewust en rustiger. Of juist drukker als je van jezelf gewoon rustig bent? Er komt in ieder geval geen einde aan en er is geen moment van niks.

En dat voelt niet eens geforceerd.

Het voelt logisch.

Misschien is dat precies waarom het zo lastig is om er afstand van te nemen.

Omdat het niet voelt als druk.

Het voelt als iets wat je zelf wil. Natuurlijk wil je dit. Wie wil er nou niet béter worden? Een betere versie van jezelf. Helemaal niets mis mee. Begrijpen waarom sommige dingen jou steeds weer gebeuren of waarom je op jouw manier op dingen reageert.

Mijn issue zit ‘m daar ook niet, het zit ‘m in hoe snel dat omslaat.

Van begrijpen naar uitpakken en dan bijsturen. Een gevoel wat niet goed is wil én kun je corrigeren. Als je maar hard genoeg, en steeds maar weer, je best doet.
We gaan van leven naar… managen.

Nog een ochtendroutine gaat dit probleem niet oplossen. Misschien is dat ook waarom vrouwen inmiddels op bijna ieder maatschappelijk probleem reageren alsof het hun persoonlijke verbeterproject is geworden. Dat komt ergens vandaan. Over die verschuiving schreef ik later uitgebreider in Deeltijdprinsesjes bestaan niet.

Inzicht is niet hetzelfde als iets echt voelen en beseffen

Wat het extra ingewikkeld maakt, is dat inzicht en iets écht beseffen twee totaal verschillende dingen zijn. En dat we die nogal eens door elkaar halen.

Je kunt prima weten dat je niet altijd “aan” hoeft te staan. Dat rust geen doel hoeft te hebben. Dat niet alles een les is.

Maar probeer het maar eens.

Probeer maar eens een hele middag niks te doen zonder dat er ergens een stemmetje opduikt dat zich ermee bemoeit. Mij lukt dit niet, en ik heb enorm veel bewondering voor mensen die dit wel kunnen. Wat een rijkdom.

Zo’n stemmetje met gewoon zo’n zachte gedachte die zegt: je zou hier eigenlijk iets mee moeten. Voor mij is dit blijkbaar onvermijdelijk.

En ineens is dat neutrale moment niet meer neutraal.

Waarom het nooit ‘klaar’ voelt

Wat daaronder ligt, is groter dan alleen jij of ik.

We leven in een cultuur waarin bijna alles maakbaar voelt. Niet alleen praktisch, maar ook mentaal.

Er is altijd wel een volgende stap, een nieuw inzicht, nieuwe trend qua zelfontwikkeling, een nieuwe manier om dichter bij jezelf te komen. Noem maar op. Lord help me, ik vind dit dus echt doodvermoeiend? Waar is de vrijblijvende joy gebleven?

En nogmaals, alles wat ik net opnoem is echt niet persé verkeerd.

Maar het betekent wel dat er zelden een punt is waarop je gewoon even… klaar bent.

Niet voor altijd. Gewoon voor even. Want groeien is onvermijdelijk maar volgens mij gaat een deel daarvan ook al vanzelf. We maken dingen mee, leren daarvan en groeien. Dat zit toch ook inherent in ons als mens-zijnde? Daar hoeven we toch niet altijd nog zoveel tijd en energie aan te besteden? Er is leven te leven!

Dat is misschien waar het begint te wringen.

Niet dat we willen groeien.

Maar dat er weinig ruimte is om tussendoor gewoon te bestaan zonder dat het NU DIRECT ergens naartoe hoeft te leiden.

Dat het meteen een patroon is. Of om een reactie te hebben zonder dat je deze gelijk hoeft uit te pluizen. Om een dag te hebben die nergens toe leidt, en dat ook helemaal prima te vinden.

Dat klinkt klein, maar het is eigenlijk best een shift.

Rust is niet iets waar je goed in hoeft te zijn

Want ergens hebben we het idee ontwikkeld dat er altijd iets onder zit.

En vaak is dat ook zo.

Alleen hoeft dat niet altijd vandaag ontdekt te worden.

Niet alles hoeft meteen geheeld of begrepen te worden. Dat is toch gewoon onmogelijk? Niet alles hoeft ook direct béter. Dat kan natuurlijk wel maar met die druk die daar soms bij komt kijken schiet het z’n doel voorbij. Dan kun je bijna niet meer zien wat dan inderdaad écht beter zou zijn. Want je maakt dan keuzes onder druk. Ook niet mijn sterkste kant by the way, keuzes maken.

Sommige dingen lossen zich op zonder dat je er bovenop zit. Andere blijven een beetje vaag. Weer andere verdwijnen gewoon omdat je verder gaat.

En dat is misschien minder bevredigend voor het deel van ons dat graag grip heeft.

Maar het is wel hoe het vaak werkt.

Misschien hoeft niet alles áltijd beter

Dus misschien zit het niet in minder bewustzijn maar, misschien zit het in iets minder haast.

In het idee dat je niet elk moment hoeft te gebruiken.

Dat rust niet iets is waar je goed in moet zijn.

Dat je soms gewoon op de bank mag liggen, een beetje voor je uit mag staren en halverwege mag denken: ‘dit voelt eigenlijk nergens naar’, zonder dat je dat meteen wil corrigeren om er vervolgens een wijze levensles uit te halen waar je voor altijd wat aan hebt. Of in ieder geval tot je volgende punt en next best versie van jezelf. Waarschijnlijk is dat direct morgen.

Groeien

Er is niets mis met healing.

Er is ook niets mis met willen groeien. Integendeel zelfs.

Alleen wordt het ingewikkeld wanneer dat de enige manier wordt om naar jezelf te kijken.

Dan wordt zelfs rust iets wat je moet kunnen.

En misschien zit de ruimte juist daar.

In het besef dat je niet overal iets mee hoeft.

Niet alles hoeft te begrijpen.

En dat sommige dingen vanzelf op hun plek vallen. Vanzelf. Zonder dat jij ze helpt.

Soms kies je iets niet omdat het je beter maakt, maar omdat het gewoon bij je blijft.
Zonder dat het iets van je vraagt.

Omdat het klopt, zonder dat je het hoeft uit te leggen.

In dit artikel over betekenis en wat écht blijft schreven we daar eerder al over — hoe sommige dingen niet hoeven te veranderen om waarde te hebben.

Op Greenzin schreven we over hoe duurzaamheid soms óók ongemerkt een nieuwe vorm van presteren kan worden.

PS: Meer PARELS? Begin bij Raquel’s Edit.

Er komt geen moment waarop iemand tegen je zegt dat het genoeg is.

Je koopt iets, draagt het een paar keer, en ergens onderweg verdwijnt het weer naar de achtergrond, zonder dat je precies kunt aanwijzen waarom. Niet omdat het niet mooi was, maar omdat het niets heeft vastgehouden.

En toch blijf je toevoegen. Je koopt niet omdat je iets nodig hebt, maar omdat je denkt dat het ergens beter kan.

Niet omdat je iets mist, maar omdat het idee dat er nog iets beters bestaat moeilijker los te laten is dan de dingen die je al hebt.

Dat is het moment waarop je begint te twijfelen aan hoe je kiest. Niet aan wat je mooi vindt, maar aan waarom niets echt lijkt te blijven hangen. Alsof je steeds opnieuw begint, zonder dat er iets wordt opgebouwd. Misschien gaat minder niet altijd over minder bezitten, maar soms over bewuster kiezen.

En daar verandert iets. Zodra je dat begint te zien, kijk je anders. Niet in wat er beschikbaar is, maar in hoe je ernaar kijkt. Wat het voor jou betekent na die initiele lekkere rush van het nieuwe.

En ergens daar, zonder dat het groots of dramatisch wordt, begint iets te verschuiven. Je stopt niet met kopen, maar je begint anders te kiezen.

Dat is het verschil.

Wat we steeds vaker zien, is dat betekenisvolle sieraden niet ontstaan door wat ze kosten, maar door hoe ze gedragen worden. In ons eerdere stuk over duurzame sieraden schreven we al hoe waarde niet ontstaat door prijs, maar door wat blijft. En wat veel mensen merken, is dat betekenisvolle sieraden pas waarde krijgen als ze blijven.

Wanneer meer niet meer werkt

Wanneer het niet meer gaat over wat je hebt, maar over wat blijft. Wat verandert is niet meteen zichtbaar aan de buitenkant, omdat je nog steeds dezelfde keuzes maakt, dezelfde dingen kunt kopen, dezelfde opties hebt als daarvoor. Maar intern verschuift er iets in hoe je kijkt, hoe je selecteert, hoe snel je ergens “ja” tegen zegt. Of nee. Nog lekkerder misschien. Nee. Is een volle zin ook.

Je merkt dat je minder behoefte hebt aan afwisseling om de afwisseling zelf, dat het idee van steeds maar weer iets nieuws toevoegen minder aantrekkelijk wordt. En dat niet is omdat je ineens minimalistisch wilt leven of jezelf iets wilt ontzeggen, maar omdat je begint te voelen dat herhaling, hoe tegenstrijdig dat misschien klinkt, juist rust geeft.

Dat wat blijft, zich kan verdiepen en dat is precies wat we steeds minder toestaan. En dat geldt niet alleen voor hoe je iets draagt, maar ook voor waar het van gemaakt is. Zoals bij gold filled sieraden, die niet gemaakt zijn om even te dragen, maar om te blijven. En het mag duidelijk zijn dat wij helemaal fan zijn van dit heerlijke materiaal bij lux & luz natuurlijk!

En dat je pas iets echt leert kennen als het de kans krijgt om onderdeel te worden van je dagelijks leven, in plaats van een losse keuze die je maakt en daarna weer vervangt.

Wat veel mensen herkennen, is dat meer sieraden of meer opties niet automatisch zorgen voor meer betekenis.

Minder is zelden het doel, maar vaak wel het gevolg

Er wordt vaak gedaan alsof minder een bewuste strategie is, een soort discipline die je moet ontwikkelen, iets wat hoort bij een bepaalde manier van leven waarin controle en beperking centraal staan, maar dat is zelden hoe het in werkelijkheid ontstaat.

Minder is meestal geen beslissing, maar een bijeffect. Van vertragen. Van opnieuw kijken.

Van beter kijken, meer weten en andere conclusies trekken dan je vroeger misschien deed.

Van (h)erkennen wat werkt en wat niet. En misschien van ervaren dat sommige dingen blijven terugkomen, terwijl andere verdwijnen zonder dat je ze mist.

En als je dat eenmaal begint te zien, verandert je gedrag vanzelf, zonder dat je jezelf regels hoeft op te leggen, omdat je niet langer alles nodig hebt om hetzelfde gevoel te bereiken. Je verandert gewoon, groeit. En dat is wat het leven is toch? Groeien, voelen, aanpassen, verdergaan…

Waarom kiezen ingewikkelder is geworden dan het ooit was

Keuzestress? Wat heb ik daar vroeger (heul lang geleden ;)) veel last van gehad. En het is nog steeds wel een achillesheal in mijn leven helaas. Dingen vanuit allerlei kanten kunnen én willen bekijken heeft z’n voor- en nadelen. Maar knopen doorhakken. Niet mijn forté.

Je ziet hoe iets gedragen wordt, hoe iets gestyled wordt, gecombineerd etc.. En zonder dat je het expliciet besluit, wordt dat onderdeel van hoe jij kijkt naar wat mogelijk is. Wat kan en, of het dan niet nóg beter kan. En zo wordt het ons steeds moeilijker gemaakt om te onderscheiden wat van jou is en wat je hebt overgenomen. LAS-TIG!

Er is gewoon te veel input. Full stop.

En dus kies je niet.

Of wordt het kiezen uitgesteld. Of vermeden. Bij uitte zich dit in ieder geval vaak zo, zie ook mijn eerdere ‘achillesheal in het leven’ reference.

En in plaats van dat dat leidt tot betere keuzes, leidt het vaak tot uitstel. Lekker die knoop niet doorhakken. Is ook een beslissing, begrijp me niet verkeerd. Maar wel een passieve. Kiezen betekent automatisch dat je andere opties loslaat, en dat voelt in een wereld van overvloed bijna onnatuurlijk. Helaas.

Wat wij daarin anders zijn gaan benaderen

Wat we binnen lux & luz al vanaf het begin hebben geprobeerd, zonder dat daar toen direct een duidelijke term voor was, is precies die spanning tussen overvloed en betekenis tastbaar maken. Niet door minder aan te bieden, maar door anders te kijken naar wat blijft.

Als een manier van omgaan met wat je draagt, waarin herhaling geen gebrek aan variatie is, maar juist een teken dat iets klopt.

Pas later werd dat door anderen gevangen in woorden als capsule (helemaal trending nu geloof ik? En terecht!), minimalisme of slow fashion. Maar de onderliggende beweging is minder nieuw dan het lijkt, omdat het eigenlijk teruggaat naar iets heel eenvoudigs: de behoefte om dingen niet alleen te bezitten, maar te dragen.

En om te voelen dat wat je draagt, ergens blijft hangen. Dat het iets betekent. Geen fast fashion fabels en, spullen die vaak linea recta door kunnen richting prullenbak. Zonde. Óók van je tijd en energie.

Wat blijft, krijgt betekenis - en niet andersom

We zijn gewend geraakt aan het idee dat betekenis iets is wat vooraf bestaat, iets wat we toekennen op het moment dat we iets kiezen. Alsof een object al geladen is met waarde voordat het onderdeel wordt van ons leven, maar in werkelijkheid werkt het vaak precies andersom.

Iets krijgt betekenis omdat het blijft. Omdat het een plekje krijgt bij je.

Omdat het met je meebeweegt, omdat het aanwezig is op momenten die je niet van tevoren kunt plannen, omdat het zich ongemerkt verbindt aan situaties, herinneringen, fases, zonder dat je daar actief over nadenkt.

En dat is precies waarom sommige dingen op een gegeven moment voelen alsof ze bij je horen. Terwijl andere (die misschien objectief net zo mooi of waardevol zijn) dat nooit doen.

Niet omdat ze minder zijn, maar omdat ze niet zijn gebleven. Dat telt echt ergens voor. Vooral in de wereld waarin we ons nu begeven. Alles moet snel, snel, snel en door, door, door. Nieuw, nieuw, nieuw!

Niet alles wat je draagt hoeft binnen een bestaand verhaal te passen

Veel van wat we gewend zijn rondom sieraden is nog steeds opgebouwd rond herkenbare structuren: liefde, familie, mijlpalen, momenten die sociaal bevestigd worden en daardoor een duidelijke plek krijgen binnen hoe we betekenis begrijpen.

En dat werkt, voor veel mensen.

Maar het is niet volledig.

Er is ook alles wat daarbuiten valt, wat minder benoemd wordt maar net zo aanwezig is: vriendschappen die net zo bepalend zijn als relaties, mensen die je kiest zonder dat daar een label op zit, bonusouders, fases van je leven die je markeert zonder dat iemand anders daar een rol in speelt, niet-traditionele gezinsvormen.

Wat je draagt, hoeft niet altijd uit te leggen te zijn.

En misschien hoeft het niet eens gedeeld te worden. Als het je dierbaar is, of wordt, dan slaan we al een hele slag tussen wegwerp en sustainable.

Initialen, symbolen en de vrijheid om zelf te bepalen

Initialen sieraden bijvoorbeeld, worden vaak automatisch gekoppeld aan familie. Aan partners, aan kinderen, kersverse moeders en mensen die graag een persoonlijk cadeau geven.

Voor veel mensen is dat precies waar ze voor staan, maar het interessante is dat die betekenis niet vastligt in het object zelf.

Een initiaal is, in de basis, niets meer dan een teken.

Wat het betekent, ontstaat pas in hoe jij het gebruikt.

Het kan verwijzen naar iemand anders, maar net zo goed naar jezelf, naar een periode, naar een keuze die je hebt gemaakt en die je wilt blijven herinneren, zonder dat daar een traditionele vorm aan gekoppeld hoeft te zijn.

Hetzelfde geldt voor symbolen, die vaak worden gezien als universeel, terwijl ze in de praktijk altijd persoonlijk worden ingevuld, afhankelijk van wie ze draagt en waarom.

En precies daar ontstaat ruimte.

Niet omdat alles ineens betekenis krijgt, maar omdat betekenis niet meer vastligt. Niet meer wordt bepaald door een ander die je niet eens kent maar gewoon echt door jezelf en je dierbaren.

Minder wordt pas interessant als het van jou is

Er zit weinig kracht in minder als het een opgelegd idee is. Minimalisme wat een ander jou wil duidelijk maken door iets te roepen vanuit een minimalistische en super mooie hoge toren waar alles helemaal shiny en top is. Waar eigenlijk weinig menselijks meer aan is. Iets wat je probeert te volgen omdat het beter zou zijn, of omdat het hoort bij een bepaald beeld van hoe je zou moeten leven.

Maar dit kan wel geboren worden uit het besef dat je niet álles nodig hebt om jezelf uit te drukken. En dat wat je wel overhoudt daardoor niet minder wordt, maar juist waardevoller en persoonlijker.

Dat kan één iets zijn dat je elke dag draagt zonder dat je het bewust hebt gekozen. Of een kleine combinatie die vanzelf ontstaat omdat die klopt in hoe je jouw leven leeft.

Wat we daarin steeds opnieuw zien, en ook zelf proberen te bouwen, is dat betekenis niet ontstaat op het moment van aanschaf. Maar juist daarna. In hoe iets met je meebeweegt, hoe het blijft zonder te vervelen.

Dat is ook waar veel van onze eigen visie vandaan komt, en waar we eerder uitgebreider over schreven in het ons Glow Manifesto.

Wat er onder alles ligt

Wat er onder deze verschuiving ligt, is volgens mij geen esthetische voorkeur of tijdelijke trend. Dat denk ik echt niet. Wat ik wel denk is dat het een verandering in hoe we omgaan met tijd, aandacht en waarde is. Waarin snelheid steeds minder vanzelfsprekend voelt (en zelfs een beetje tegennatuurlijk? Waar is het genieten van dingen gebleven?) en vervanging niet meer automatisch beter is. Kwaliteit boven kwantiteit.

Ik zie het in kleine dingen: in hoe mensen teruggrijpen naar wat ze al hebben, die kledingkast nog eens een keer helemaal uitspitten. In hoe bepaalde stukken blijven terwijl andere snel verdwijnen, in hoe de behoefte aan iets dat blijft langzaam sterker wordt dan de drang naar iets nieuws. En de kunst én het creatieve natuurlijk om iets te maken van wat je al hebt! Goeie oefening én heel vaak een verrassend resultaat.

Tot slot

Misschien is minder nooit het doel geweest.

Misschien is het iets wat vanzelf ontstaat, zodra je stopt met zoeken naar meer.

En misschien is wat je dan overhoudt niet kleiner, maar juist persoonlijker. En waardevoller op een andere manier dan enkel een prijskaartje.

Niet minder zichtbaar. Maar meer van jou.

Thanks dat je tot hier bent gekomen, ondanks mijn licht chaotische brein. Of misschien juist daardoor…

PS: Op Greenzin schreven we eerder ook over waarom steeds meer mensen op zoek zijn naar sieraden die niet alleen mooi zijn, maar ook echt onderdeel worden van hun dagelijks leven.

Lees ook

• Sieraden met betekenis

• Alternatief voor solid gold sieraden

• Initialen sieraden goud

• Unieke, gepersonaliseerde gouden capsule sieraden set

Er bestaat een merkwaardig soort werk waarvan succes eruitziet alsof er niets is gebeurd.

Het is woensdagochtend en niemand zoekt op het laatste moment naar een gymtas. De tandartsafspraak botst niet met een studiedag. Er ligt een cadeautje voor het kinderfeestje dat je vorige week al in de agenda zag aankomen en de melk blijkt, wonder boven wonder, niet precies op het moment van het ontbijt op te zijn.

Over dat halve uur bij de tandarts kun je tenminste nog zeggen dat je bij de tandarts was. Voor de drie maanden waarin die afspraak ergens achter in je hoofd bleef meedraaien bestaat geen urenstaat.

Gewoon een ochtend dus.

Alleen is dat natuurlijk niet helemaal waar. Er komen geen wonderlijke feetjes in de nacht die alles voor je regelen. Er was al gekeken, onthouden, vooruitgedacht, gecombineerd en geregeld wat er nog moest gebeuren. Het gekke is dat je van al dat werk vooral het resultaat ziet: er gebeurde niets.

Niemand stond zonder gymkleren. Niemand belde in paniek. Niemand hoefde halsoverkop een afspraak te verzetten.

Het probleem werd opgelost voordat het een probleem mocht worden. Plakband ligt in de la voor wanneer je het nodig hebt en een schoon mes om je boterham mee te smeren ligt netjes in het aangewezen vakje in de hiervoor bestemde bestekla.

En met iedere keer dat dit goed gaat, verdwijnt ook een stukje bewijs dat iemand ermee bezig was.

In het eerste deel van dit drieluik schreef ik over iets wat veel vrouwen zelf pas na jaren beginnen te herkennen: verantwoordelijkheid kan zo gewoon worden dat ze uiteindelijk op persoonlijkheid gaat lijken. Misschien bén je inderdaad georganiseerd, attent of goed in vooruitdenken. Alleen bleef na dat stuk voor mij een veel interessantere vraag over.

Waarom worden juist zoveel vrouwen daar zo ontzettend goed in?

Niet in theorie. Niet omdat ergens officieel staat dat zij de agenda van een gezin moeten zijn. Juist het tegenovergestelde. De meeste moderne stellen zullen waarschijnlijk zeggen dat ze gelijkwaardigheid belangrijk vinden.

En toch blijft dat werk opmerkelijk vaak dezelfde kant op vallen.

Daar zit de echte mental load.

Nieuw hier? ✦

Je hoeft deel 1 niet eerst te lezen. En als je na deze opening al denkt: ja hoor, dit dus - PARELS is gratis.

Kom erbij. Dan ontvang je voortaan alle stukken direct in je mail.

Subscribe now

Het werk verdwijnt omdat het werkt

Socioloog Allison Daminger noemt het denkwerk achter het huishouden cognitive labor. Dat klinkt een stuk deftiger dan om kwart voor acht bedenken dat iemand morgen een traktatie nodig heeft, maar haar indeling maakt wel iets zichtbaar wat we bij huishoudelijk werk vaak missen.

Daarvóór moet iemand merken dat er binnenkort iets nodig is, uitzoeken welke mogelijkheden er zijn en bepalen wat er gaat gebeuren. En daarna blijft nog een vierde fase over die nauwelijks als taak oogt, maar eindeloos ruimte kan innemen: blijven volgen of het inderdaad geregeld wordt, omdat de verantwoordelijkheid nergens heen is.

Een tandartsafspraak duurt een halfuur. Het onthouden dat hij gemaakt moet worden, een geschikt moment zoeken, plannen, hem in de agenda zetten, vervoer regelen en drie maanden later nog weten dat iedereen daar op dinsdagochtend moet verschijnen, laat zich een stuk slechter in minuten vangen. Maar dáárover zeiken is natuurlijk een doodzonde. Je was toch maar een halfuurtje bij de tandarts?

Daminger vond in haar onderzoek onder heteroseksuele stellen bovendien niet alleen dat vrouwen meer van dit cognitieve werk deden, maar vooral meer van het anticiperen en monitoren: precies de fases die het minst zichtbaar zijn. Beslissingen zelf werden vaker gedeeld.

Dat is perfect want de zichtbare vraag (wat zullen we doen?) kan gezamenlijk zijn, terwijl het werk vóór en ná die beslissing allang bij iemand anders ligt.

Je kunt samen besluiten waar een kind naar zwemles gaat en toch maar één persoon hebben die heeft uitgezocht wanneer inschrijven opent, welke tijden mogelijk zijn, of er een wachtlijst is, wanneer er betaald moet worden en of dat kind volgende week überhaupt zijn zwembroek nog past.

Wie alleen naar de uiteindelijke taak kijkt, ziet twee betrokken ouders. En wat fijn ook van die vader dat hij zo betrokken is. Zij wordt gefeliciteerd met zijn ‘hulp’. Hij nooit met die van haar.

Wie dus eerlijk naar dit hele proces kijkt, kan iets heel anders zien.

De zin die alles verraadt: ‘Hij helpt thuis.’

We zeggen het meestal als compliment.

Hij helpt thuis.

Het klinkt aardig en precies daarom valt nauwelijks op wat er in dat ene werkwoord verstopt zit.

Helpen doe je met iets waarvan iemand anders blijkbaar de verantwoordelijkheid draagt.

Je helpt een vriend verhuizen omdat het zijn verhuizing is. Je helpt iemand met een project omdat het uiteindelijk zijn project blijft.

Dus wat zeggen we eigenlijk wanneer een man helpt in zijn eigen huis, met zijn eigen kinderen en in zijn eigen leven?

Niet dat hij niets doet. Dat is het punt helemaal niet.

Het interessante is dat de zin nog steeds iemand anders veronderstelt die het werk in bezit heeft.

Zij ziet wat er nodig is. Zij weet wat er speelt. Zij houdt het geheel vast. Hij helpt.

En daardoor kan dezelfde activiteit sociaal een totaal andere betekenis krijgen afhankelijk van wie hem uitvoert.

Een betrokken moeder is een moeder.

Een betrokken vader kan een geweldige vader worden.

Die dubbele standaard is niet alleen anekdotisch. Onderzoek naar lof en kritiek rond ouderschap vond al dat vaders relatief veel waardering kregen voor betrokkenheid thuis, terwijl moeders juist harder werden afgerekend wanneer ze daar níét voldoende aan voldeden.

Dat verschil klinkt misschien klein, maar complimenten bestaan niet in een vacuüm. Ze vertellen ons ook welk gedrag normaal wordt gevonden en welk gedrag kennelijk bijzonder genoeg is om applaus voor te krijgen.

Een perfect uitgevoerde verdwijntruc

Mental load heeft daarmee een nogal handige verdwijntruc.

Wanneer het misgaat, is het werk zichtbaar. Dan staat er iemand zonder lunch, wordt een verjaardag vergeten, loopt een planning vast of blijkt om vijf voor zes dat niemand heeft bedacht wat er gegeten moet worden. Dramaaaaa!

Wanneer het goed gaat, gebeurt er precies niets. Dat is normaal.

Dat niets is vervolgens heel makkelijk te verwarren met vanzelf.

Misschien is dat waarom dit werk zo moeilijk uit te leggen blijft. Je moet bewijzen wat je hebt voorkomen. Aantonen hoeveel ruimte iets innam dat uiteindelijk keurig op tijd gebeurde. Zichtbaar maken hoeveel beslissingen (en opties! en gedachtes! en evt optimalisaties om het de volgende keer beter te doen!) er door een hoofd zijn gegaan zonder dat daar ooit een afgeronde taak tegenover kwam te staan.

Hoe beter het systeem draait, hoe minder aanleiding er lijkt om te vragen wie het eigenlijk draaiende houdt.

En dat werkt twee kanten op. Voor de mensen om je heen wordt het makkelijk om niet te zien wat er gebeurt, maar degene die het doet kan dat werk zelf óók gaan onderschatten. Je hebt immers niet de hele middag de keuken geschrobd. Je hebt alleen tijdens je werk even drie dingen opgezocht, onderweg bedacht dat er nog een formulier ingevuld moest worden, wasje gevouwen, in bed herinnerd dat die ene afspraak verzet moet worden en tijdens het koken alvast mentaal donderdag herschikt.

Niets groots. Behalve als het niet meer gebeurt.

Zij is daar gewoon beter in

Hét excuus voor zo’n scheve verdeling is tegenwoordig trouwens zelden nog: vrouwen zijn nu eenmaal beter in zorgen.

Dat klinkt inmiddels voor veel mensen terecht nogal gedateerd. We hebben lekker een veel modernere versie.

Zij is gewoon beter georganiseerd.

Zij vindt verjaardagen belangrijker. Zij kan niet tegen rommel. Zij is beter in plannen. Zij heeft nu eenmaal meer overzicht. Hij zou het heus doen, maar zij heeft het vaak al gezien én gedaan.

Het mooie aan die uitleg is dat gender volledig uit beeld verdwijnt terwijl de uitkomst vertrouwd blijft.

Daminger beschrijft dat als personal essentialism: stellen die gelijkwaardigheid belangrijk vinden, verklaren hun ongelijke verdeling niet meer met “mannen zijn zo en vrouwen zijn zo”, maar met individuele eigenschappen. Het is geen vrouwending, zeggen ze; zij is toevallig gewoon iemand die dit beter kan.

Het aardige is dat dit allemaal heel gelijkwaardig kan klinken. En gelijkwaardigheid is trouwens niet hetzelfde als gelijkheid, al gooien we die twee opvallend graag op één hoop.

Dat klinkt comfortabel en modern. Niemand hoeft zichzelf ouderwets te vinden en de taakverdeling kan ondertussen precies blijven liggen waar hij lag.

Vaardigheden ontstaan bovendien niet in een vacuüm. Natuurlijk word je beter in iets wat je jarenlang doet, maar ondertussen leer je ook haarfijn voor welke dingen mensen automatisch naar jóú kijken, waar je waardering voor krijgt en wanneer iemand onmiddellijk merkt dat jij iets níét hebt gedaan. Een compliment als ‘jij hebt het toch maar weer allemaal geregeld’ is vast aardig bedoeld, maar vertelt tegelijk wie we kennelijk verwachten dat het regelt. En omdat jij degene bent op wie daarvoor wordt teruggevallen, verzamel jij vanzelf steeds meer van de kennis die je de volgende keer opnieuw de ‘logische’ persoon maakt.

En dit gaat met zo’n onwijs groot gemak dat het bijna niet te beschrijven is. Nooit slecht bedoeld natuurlijk, maar om even aan te geven hoe diep sommige dingen zitten. Ik merk dat zelf aan iets lulligs als kledingmaten.

Welke schoenmaat heeft hij nu? Welke maat jas draagt zij? Wat heeft ze eigenlijk nodig?

Die vragen komen bijna automatisch naar mij toe. Soms ook wanneer degene die het vraagt familie of een vriend van hun vader is en hun vader gewoon beschikbaar is.

Niemand bedoelt daar iets mee. Dat is precies waarom ik het interessant vind.

Men gaat ervan uit dat ik het weet, dus wordt het aan mij gevraagd. Omdat het aan mij wordt gevraagd, let ik er vaker op en weet ik het uiteindelijk inderdaad vaker. Hun vader krijgt die vraag minder vaak en hoeft die informatie dus ook minder paraat te hebben. Niemand bedoelt daar iets mee; toch bouw je zo, vraag voor vraag, twee heel verschillende expertises op. En eerlijk: ik vind dat gewoon irritant en oneerlijk. Mijn tijd en ruimte zijn net zo veel waard.

Recent onderzoek onder kinderen van vier tot twaalf (als je zin en tijd hebt, zeeeer interessant!) vond zelfs dat zij al opmerkten dat moeders meer huishoudelijk werk doen én dat verschil deels gingen verklaren alsof het iets intrinsieks over mannen en vrouwen vertelde.

De cirkel hoeft dus niet eens uitgelegd te worden. Kinderen kunnen hem gewoon zien.

Maar een paar jaar later ziet de uitkomst er vaak uit als aanleg.

Zie je wel? Zij weet dat soort dingen gewoon.

Hetzelfde zie je in hoe we ouders beoordelen. Een vader die onverwacht met de kinderen bij McDonald’s belandt kan zomaar iemand zijn die er ‘lekker een feestje van maakt’. Zet als moeder te vaak iets makkelijks op tafel en ineens kan er een heel gesprek ontstaan over gezond, gevarieerd, vers en verantwoord eten.

Niet ieder compliment of iedere opmerking is seksistisch.

Maar het totaal vertelt wel voortdurend welk gedrag we bij wie normaal vinden.

En kinderen zitten daar natuurlijk gewoon bij. Zo wordt een taakverdeling niet alleen uitgevoerd, maar ook aangeleerd.

Niemand wordt geboren met kennis van het traktatiebeleid van groep zeven.

Toch kan tien jaar ervaring later makkelijk worden samengevat als:

Jij bent daar gewoon beter in.

En zodra een verdeling als persoonlijkheid wordt gezien, wordt veranderen ineens veel moeilijker. Een taak kun je opnieuw verdelen. Een karaktereigenschap voelt veel permanenter. Dit ben jij.

De allerslimste plek waar ongelijkheid zich kan verstoppen: niet in een regel die zegt wat vrouwen moeten doen, maar in een verhaal over wie iedereen toevallig blijkt te zijn.

Dat is geen geheim trainingsprogramma voor genderrollen.

Het is waarschijnlijk veel effectiever.

Het is gewoon een heleboel vriendelijke mensen die de hele dag door laten merken wat ze opvallend, bewonderenswaardig, vanzelfsprekend of teleurstellend vinden.

Nederland vindt gelijkwaardigheid vooral een goed idee

Het wrange is dat we onszelf ondertussen toch echt wel gelijkwaardig vinden.

In de Emancipatiemonitor 2024 zegt ruim de helft van de mensen met een partner dat betaald werk en huishoudelijke taken idealiter gelijk worden verdeeld. Slechts 10 procent zegt dat die gelijke verdeling in de praktijk ook bestaat. In bijna de helft van de koppels is de werkelijkheid nog steeds dat de man meer betaald werkt en de vrouw meer onbetaald werk doet. Het is gewoon heel veel werk. Niet alleen fysiek maar juist ook mentaal. 24/7, altijd.

Dat verschil tussen wat we geloven en wat we doen vind ik relevanter dan weer een discussie over de vraag of individuele mannen ‘wel willen helpen’.

Natuurlijk willen heel veel mensen gelijkwaardig leven.

Alleen hoeft ongelijkheid geen bewuste overtuiging te zijn om uitstekend te functioneren.

Ze kan ontstaan uit een hele reeks beslissingen die afzonderlijk volkomen redelijk lijken. Er moet opvang geregeld worden, dus één van de twee gaat een dag minder werken. Zij verdient natuurlijk minder per uur, want vrouw - in Nederland lag het gemiddelde bruto-uurloon van vrouwelijke werknemers in 2025 nog altijd ongeveer 9,7 procent lager dan dat van mannen. Dus ja, als je alleen naar het inkomen van deze maand kijkt, lijkt het financieel logisch dat háár werkdag verdwijnt.

Alleen verdwijnt er natuurlijk veel meer dan één werkdag. Ze is vaker beschikbaar voor school, kent de routines beter, zit inmiddels in de apps en agenda’s, weet wie wanneer ergens moet zijn en wordt daardoor vanzelf de meest efficiënte persoon om de volgende keer óók iets aan te vragen. Ondertussen levert zij niet alleen loon in, maar ook zelfstandigheid, pensioenopbouw, ervaring, kansen en vooral tijd waarin ze iets anders had kunnen zijn dan beschikbaar.

Dat is wat ik zo irritant vind aan het woord logisch. Binnen een scheef systeem kan iedere individuele beslissing uitstekend logisch zijn, terwijl de uitkomst steeds schever wordt.

En functies hebben de vervelende neiging zichzelf te bewijzen. Hoe meer jij weet, hoe logischer het wordt dat mensen het aan jou vragen. Hoe vaker ze het aan jou vragen, hoe meer jij weet.

Voor je het weet is een historisch gegroeide taakverdeling veranderd in bewijs van aanleg.

Dit gaat daarom ook niet over de vraag of mannen voldoende empathisch zijn om mental load te ‘begrijpen’. Je hoeft iets niet eerst van binnenuit te hebben ervaren voordat je verantwoordelijkheid kunt dragen. Je kunt er gewoon respect voor hebben en het aannemen van vrouwen. Kan gewoon. Een volwassen huishouden lijkt me een buitengewoon onpraktische plek voor een systeem waarin één persoon alles moet voelen voordat een ander het serieus kan nemen.

Een systeem hoeft nergens op papier te staan

Bij het woord systeem denken we snel aan iets groots en officieels, alsof er ergens een beleidsdocument moet bestaan waarin staat wie thuis de winterjassen controleert.

Zo werkt het helaas niet, anders konden we er ook makkelijker iets mee doen.

Een systeem bestaat net zo goed uit verwachtingen die op allerlei kleine plekken dezelfde kant op duwen.

Wie vanuit school het eerste wordt gebeld. Wie zich bezwaard voelt wanneer er geen cadeau is, geen schone sportkleren zijn of iemand op een verjaardag zonder kaart verschijnt. Denk alleen al aan avondeten. Niet alleen koken, maar bedenken wat iedereen eet, of het deze week een beetje gevarieerd is. Niks uit een pakje of zakje! Wat ligt er nog en wat moet er nog? Wanneer kan dat, wie is er later thuis en is er morgen nog genoeg over voor de lunch?

Wanneer er om halfzes eten staat, heet dat koken.

Alles wat eraan voorafging heeft geen handig werkwoord.

Geen van dit soort momenten hoeft op zichzelfstaand seksistisch te zijn. Dat is juist het venijnige.

Je hebt geen kwaadaardige schooldirecteur, luie partner en patriarchale tandarts nodig om uiteindelijk tóch met een voorspelbaar patroon te eindigen.

Mensen reageren op wat al werkt. Instituties reageren op wie beschikbaar is. Gezinnen bouwen voort op eerdere keuzes. Werkgevers doen hetzelfde, en zodra één persoon vaker opvangt, wordt zij ook steeds logischer de persoon bij wie het volgende verzoek terechtkomt.

Het systeem hoeft niemand te hebben die het ontworpen heeft.

Het hoeft alleen genoeg mensen te hebben die zich aanpassen aan de uitkomst van gisteren.

Diezelfde logica zie je later terug op de arbeidsmarkt, waar de uitkomst vervolgens weer als persoonlijke voorkeur verschijnt. Daar schreef ik ook over in Deeltijdprinsesjes bestaan niet.

Je ziet het systeem pas wanneer het hapert

Het vervelende is dat inzicht het systeem niet meteen verandert. Zó jammer, was dat maar zo!

En sterker nog: vaak wordt het juist duidelijker wanneer je iets níét doet.

Laat een afspraak eens niet vooraf regelen. Los niet automatisch het gat in een planning op. Laat je kind zonder lunch op school komen.

Dan ontstaat er frictie. En precies op dat moment kan een merkwaardige omkering plaatsvinden.

Zolang jij voorkomt dat dingen misgaan, bestaat je werk nauwelijks.

Zodra jij stopt met voorkomen dat dingen misgaan, wordt jouw gedrag ineens heel zichtbaar.

Waarom doe je zo moeilijk?

We hadden dit toch gewoon kunnen regelen?

Zeg dan gewoon wat ik moet doen!

En daar verschijnt de volgende laag van het probleem.

Want als jij degene moet worden die uitlegt welke taken bestaan, hoe ze anders verdeeld moeten worden, wanneer de nieuwe verdeling niet werkt en hoe iedereen daar vervolgens beter mee om kan gaan, dan is ongelijkheid oplossen ineens óók een project geworden dat jij moet managen. Shoot me now!

Dat is wel waar dit drieluik naar zijn laatste deel gaat.

Want taken verdelen klinkt eenvoudig.

Verantwoordelijkheid verdelen blijkt iets heel anders.

Dat betekent overigens niet dat iedere vrouw dit op dezelfde manier kan of wil veranderen. Geld, werk, gezondheid, zorg, kinderen, afhankelijkheid en de ruimte die je binnen een relatie daadwerkelijk hebt, bepalen nogal veel. ‘Laat het gewoon liggen’ is een makkelijker advies wanneer jij niet degene bent die de gevolgen opvangt.

Precies daarom interesseert mij hier niet nóg een individuele oplossing. Wie alle gevolgen van loslaten zelf weer opvangt, heeft weinig aan het advies om gewoon wat beter los te laten.

Als we begrijpen waarom verantwoordelijkheid zo makkelijk dezelfde kant op blijft rollen, hoeven we tenminste niet iedere vrouw die eronder bezwijkt opnieuw een cursus grenzen stellen aan te bieden.

Ze heeft al genoeg te doen.

Afsluiting

Ik begon dit stuk met een doodgewone ochtend waarop niets misging, en hoe langer ik erover schrijf, hoe vreemder ik het vind dat juist zo’n soepel lopende ochtend zo makkelijk als bewijs kan gelden dat er eigenlijk weinig aan de hand is. Iedereen had wat nodig was, de afspraken stonden waar ze moesten staan, er was eten en niemand hoefde op het laatste moment in paniek iets te regelen. Het leven liep.

Alleen zegt dat niets over wie ervoor gezorgd heeft dát het liep.

Voor elkaar zorgen vind ik niet het probleem. Integendeel. Ik wil helemaal niet naar een wereld waarin we onze levens zo efficiënt hebben ingericht dat niemand nog verantwoordelijkheid voor een ander voelt. Zorg kan liefde zijn, intimiteit, aandacht, verbondenheid; ongeveer alles waardoor samenleven meer wordt dan toevallig hetzelfde adres delen.

Waar ik wél steeds bozer van word, is hoe makkelijk die zorg haar wederkerigheid kan verliezen zonder dat we dat nog als ongelijkheid herkennen. Eén persoon wordt langzaam degene die ziet wat eraan komt, onthoudt wat niet vergeten mag worden, vragen opvangt, vooruitdenkt en uiteindelijk ook wordt aangekeken wanneer iets níét goed gaat. Ondertussen raakt precies dat werk steeds verder uit beeld, juist omdat ze er zo goed in is geworden.

En vervolgens gebruiken we die ervaring als verklaring voor de verdeling zelf. Zij is nu eenmaal georganiseerd. Zij vindt die dingen belangrijker. Zij koos zelf voor deeltijd. Zij weet hoe school werkt. Zij kan moeilijk loslaten. Haar partner wil best helpen, als ze maar even zegt wat er moet gebeuren.

Daar word ik dus oprecht kwaad van, want het is niet alleen vermoeiend. Het is oneerlijk. Het kost tijd die nooit terugkomt, inkomen dat niet wordt verdiend, pensioen dat niet wordt opgebouwd, werkervaring en kansen die iemand anders wel krijgt, rust die nergens in een agenda verschijnt en ruimte in je hoofd die je ook had kunnen gebruiken om werkelijk áán iets anders te denken. Of gewoon even nergens aan.

En het mooie is: iedere stap in die richting kan afzonderlijk nog logisch lijken. Zij vangt meer op omdat ze minder werkt, en omdat ze minder werkt wordt het vervolgens logisch dat ze nóg meer opvangt. Ze weet meer omdat iedereen haar alles vraagt, en iedereen vraagt haar alles omdat zij inmiddels degene is die het weet. Wanneer ze daar uiteindelijk uitgeput van raakt, ligt de volgende oplossing alweer klaar: beter plannen, grenzen stellen, leren delegeren, niet zo veel willen controleren.

Zo hoeft het systeem zichzelf nooit uit te leggen. Het kan zijn eigen gevolgen steeds opnieuw gebruiken als bewijs dat de verdeling blijkbaar natuurlijk, praktisch of zelfs gewenst was.

Misschien is dat ook waarom ik na dit stuk nog minder geduld heb met de zin hij helpt thuis. Helpen doe je met iets dat uiteindelijk van iemand anders is, en ik zie werkelijk niet waarom een gezamenlijk huishouden, gezamenlijke kinderen of een gezamenlijk leven ineens haar project zouden zijn waarin hij zo sympathiek is af en toe een taak op zich te nemen.

Voor mij zit daar uiteindelijk het verschil tussen iets doen en ergens verantwoordelijkheid voor dragen. Het eerste kun je aanwijzen, verdelen en afvinken. Het tweede begint veel eerder, op het moment dat iemand zelf ziet dat iets nodig is en weet dat het ook van haar of hem is zonder eerst een briefing te ontvangen.

En precies daar begint Deel 3. Want zelfs wanneer de taken op papier ineens prachtig fiftyfifty staan, kan het volledige overzicht nog steeds op dezelfde plek zijn blijven liggen.

Wat heb je eigenlijk verdeeld wanneer twee mensen het werk doen, maar het gezamenlijke leven nog steeds in één hoofd woont?

Dit is deel 2 van een 3-luik over mental load, onzichtbaar werk en de stille verschuiving die veel vrouwen ervaren.

Drieluik vanaf het begin lezen? Start hier.

En deel 3:

Nog één gedachte na het vooruitdenken ✦

Tijdens het schrijven kwam ik een begrip tegen waar ik sindsdien werkelijk overal tegenaan loop: personal essentialism.

Niet: vrouwen zijn beter in dit soort dingen. Dat vinden we inmiddels ouderwets.

Wel: zij is daar gewoon beter in.

Voor abonnees hieronder waarom dat verschil veel minder onschuldig is dan het klinkt — plus twee rabbit holes waar je daarna zelf verder in kunt verdwijnen.

PARELS is gratis. Lees hieronder meteen door.

Subscribe now

PS. Dacht je tijdens dit stuk meteen aan twee mensen?
Twee mensen meenemen is precies wanneer je eerste PARELS-extra vrijkomt.
Je persoonlijke doorgeeflink staat hieronder. ✦

Refer a friend