Er bestaat een bijzonder nare manier om de carrière van een vrouw verdacht te maken. Je hoeft haar cv niet te lezen, haar werk nooit te hebben gezien en ook werkelijk geen idee te hebben hoe ze op haar plek terechtkwam.
Zeg dat ze zich omhoog heeft geneukt. Voilà.
Dan gaat het onmiddellijk wederom over háár. Over met wie ze naar bed is geweest, wat ze aanhad, wat ze wilde, wat ze ervoor overhad. Alsof een promotie een ding is dat je uit een willekeurige bureaula kunt trekken zodra iemand haar jurk uittrekt.
Maar wie had die promotie of die mooie baan eigenlijk in de aanbieding?
Wie kon beslissen welke naam op de lijst kwam, wie een volgende opdracht kreeg, wie een aanbeveling verdiende en wie überhaupt welkom was bij de mensen die zulke besluiten nemen? In het hele verhaal over die zogenaamd berekenende vrouw verdwijnt de persoon die de kansen kon uitdelen als de wiede weerga lekker snel uit beeld. Zijn beoordelingsvermogen, zijn integriteit en de vraag of hij misschien zijn professionele macht misbruikte, krijgen lang niet dezelfde aandacht. Over haar karakter zijn we intussen al uitgebreid uitgesproken.
Dat vind ik nogal wat. Zeker omdat de suggestie dat een vrouw via seks carrière maakt haar niet alleen verdacht maakt als werknemer, maar ook meteen als mens. Terwijl de man die kennelijk over die carrièrekans kon beschikken rustig professional mag blijven.
En dan noemen we dit graag een meritocratie. Een wereld waarin de beste kandidaat uiteindelijk vanzelf boven komt drijven. OK.
Daar is Truus
Welkom bij deel vier van de serie Patriarchy. Na ‘Deeltijdprinsesjes bestaan niet’, ‘Gold diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen’ en ‘De gatekeepers van de norm’ ben ik steeds meer wantrouwig geworden van een bijzonder geruststellend verhaal dat we elkaar over werk en succes vertellen. Geheel terecht, blijkt ook maar deze keer weer.
Wie er bovenaan staat, heeft daar blijkbaar het meest voor gedaan. Wat een heerlijk idee. Je kunt tevreden zijn over je eigen prestaties zonder je al te lang af te vragen wat ze mogelijk maakte, wie er allemaal onderweg hielp en of iedereen wel dezelfde route kon nemen. Je hoeft ook geen seconde te twijfelen of je het écht hebt verdiend.
Uiteraard kennen we ook de gevallen waarin iemand een oom op de juiste plek heeft, een studievriend in de directie of een aanbeveling van een man met een groot netwerk. Dat noemen we connecties. Een goed netwerk zelfs. Je moet het tenslotte ook een beetje weten te spelen.
Voor de vrouw van wie we vermoeden dat haar plek misschien niet helemaal op eigen kracht tot stand kwam, bestaat een veel leuker woord: excuustruus. Ik houd ervan, het aanmatigende druipt er weer lekker vanaf.
Volgens het Algemeen Nederlands Woordenboek is dat een vrouw die vooral vanwege haar vrouw-zijn wordt aangesteld, zodat een organisatie de schijn van gelijkheid of diversiteit kan wekken. Aan alle kanten worden vrouwen weer lekker gebruikt. Voor het grotere plaatje of voor het imago van een ander. Het woord is al sinds de jaren tachtig in omloop en heeft zelfs een antoniem: excuusguus. Heel bijzonder. We hebben dus ook een woord voor een man die als vertegenwoordiger van zijn geslacht een plek krijgt. Kennelijk hebben we aanzienlijk minder behoefte om mannen op die manier te benoemen. Vreemd eigenlijk, want aan mannen die hun positie grotendeels dankzij andere mannen kregen, heeft het ons historisch bepaald niet ontbroken.
Organisaties kunnen een vrouw werkelijk als alibi gebruiken. Dat is denk ik niemand vreemd. Hoop ik in ieder geval. Zet haar op het podium, in het jaarverslag en op de diversiteitsfoto, en ga vervolgens doodleuk met dezelfde kleine groep verder met de besluiten. Het is echter een uitstekende reden om die organisatie veel steviger te bevragen. Wie heeft er macht, wie bepaalt de koers, wie krijgt budget en wie mag er tegenspreken? Een gezicht op de foto vertelt daar bar weinig over.
Het Algemeen Nederlands Woordenboek haalt een interview uit 2001 aan waarin een vrouw vertelt dat ze mocht aanschuiven bij directeuren van onder andere Philips en IBM, terwijl haar feitelijke invloed maar heel beperkt was. Daar zit de excuustruus in het wild: keurig aan tafel, uitstekend voor het plaatje, en de vraag is nog steeds wie er daadwerkelijk iets te beslissen heeft.
Het bizarre is wat er daarna met dat woord gebeurt. Wanneer een organisatie iemand als bewijsstuk gebruikt, verdwijnt die organisatie uit het verhaal en wordt zijzelf het excuus. Haar geschiktheid moet worden uitgelegd. Haar aanwezigheid maakt de kwaliteit van de rest kennelijk ineens onzeker.
Waar kwam die vanzelfsprekende kwaliteit van de mensen die er al zaten eigenlijk vandaan? Die was er namelijk gewoon, daar staan we niet bij stil verder. Dat is nu eenmaal het water waar we in zwemmen.
Een kans heeft altijd een poortwachter
Laten we teruggaan naar dat verhaal over een vrouw die zich zogenaamd omhoog heeft gewerkt via het bed. Soms begint zoiets met een leidinggevende, een producent, een hoogleraar of een opdrachtgever die iemand veelbelovend vindt. Er komt een uitnodiging, een diner, een bericht buiten werktijd. De belangstelling blijkt gaandeweg persoonlijker dan gedacht.
En dezelfde persoon beslist ook over een contract, een volgende opdracht of de toegang tot de mensen die een promotie mogelijk kunnen maken. De druk hoeft echt niet eens expliciet te worden uitgesproken om aanwezig te zijn. Als je afhankelijk bent van één iemand die toegang heeft tot je professionele toekomst, krijgt zijn belangstelling een heel ander gewicht. Wie je contract bepaalt, hoeft zijn dreigement niet eens af te maken. Die afhankelijkheid kan de rest van het gesprek allang voor hem hebben gedaan.
Dat machtsrisico is geen verzinsel. De regeringscommissaris tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag adviseert organisaties onder meer om te voorkomen dat werknemers afhankelijk zijn van één leidinggevende. Het College voor de Rechten van de Mens meldt dat 16 procent van de werknemers in een onderzoek aangaf in de voorgaande tien jaar seksuele intimidatie op het werk te hebben meegemaakt. Van de mensen die dit meemaakten, deed 37 procent melding. Angst voor gevolgen op het werk kan daarbij een rol spelen. De cijfers staan bij het College.
Volwassen vrouwen kunnen hun eigen seksuele keuzes maken, ook keuzes waar de buitenwereld een ontzettend grote mening over heeft. Daar hoeft niemand een keuringscommissie voor op te richten. Maar een persoonlijke of seksuele relatie laat de bestaande machtsverdeling niet zomaar verdwijnen. Wie beslist over je contract, je volgende opdracht of je promotie, houdt die invloed ook tijdens het romantische gedeelte van het verhaal. En wanneer iemand die macht gebruikt om seksuele toegang af te dwingen, mogen we daar wat mij betreft aanzienlijk meer belangstelling voor ontwikkelen dan voor haar kleding, seksuele keuzes of vermeende karaktergebreken.
Maar zodra professionele kansen afhankelijk worden gemaakt van seksuele belangstelling, ligt er een vraag die we veel te gemakkelijk overslaan: waarom kon degene met de macht dat überhaupt tot een voorwaarde maken?
Misschien heeft een vrouw geprobeerd de ruimte te nemen die er voor haar was. Misschien speelde een seksuele relatie inderdaad mee bij haar benoeming. En? Daarmee weten we nog altijd niets over haar competentie, hoeveel werk ze heeft verzet of hoe geschikt ze voor die functie is. Waarom maken we van haar seksuele keuzes onmiddellijk een oordeel over haar hele karakter? Veel interessanter vind ik de vraag waarom iemand die loopbaankansen kon verdelen, zijn persoonlijke of seksuele belangstelling daarbij kon laten meewegen. Wie had de macht om van die belangstelling een voorwaarde te maken? En waarom is zij uiteindelijk degene die zich moet verdedigen?
Dat is de omkering die me eindeloos blijft achtervolgen. In het stuk ‘Hij krijgt een toekomst. Zij niet. Zij krijgt de gevolgen.’ onderzocht ik hoe snel alle aandacht kan verschuiven naar de omstandigheden van een man, terwijl het gedrag en de geloofwaardigheid van vrouwen tot op de millimeter worden onderzocht. Die zaak en een arbeidsrelatie zijn juridisch en inhoudelijk verschillend. De richting van onze nieuwsgierigheid herken ik wel.
We willen weten wat zíj heeft gedaan. Waarom ze meeging. Of ze signalen gaf. Of ze haar uiterlijk soms bewust inzette. Of ze dronken was. Maar waarom richten we die onderzoekslust niet minstens zo nadrukkelijk op de persoon die de baan kon geven, tegenhouden of beïnvloeden?
Dat een vrouw aantrekkelijk voor iemand is, seks heeft of een relatie aangaat, vertelt ons werkelijk niets over de kwaliteit van haar werk of over haar karakter of morele kompas. Wanneer híj zijn macht gebruikt om professionele kansen aan seksuele belangstelling te verbinden, zegt dat nogal wat over zijn integriteit.
Ik merk het ook aan de manier waarop we met hetzelfde gemak vrouwen onderling laten oordelen. Je hoeft geen man te zijn om een andere vrouw als berekenend, te ambitieus, te zichtbaar of te aantrekkelijk weg te zetten. In Gatekeepers ging het juist over mensen die regels bewaken die ze zelf nooit hebben bedacht. Wie lang heeft geleerd zich naar zo’n norm te voegen, kan haar uiteindelijk ook bij anderen gaan handhaven.
Ik zou die keuringsdrift trouwens weleens op een paar mannen willen loslaten. Chris Stoffer en Joost Eerdmans bijvoorbeeld. Stel je voor dat we na ieder televisieoptreden uitgebreid bespreken of ze wel genoeg glimlachten, of hun kleding niet te veel aandacht trok, of ze soms iets te graag in beeld willen en of hun persoonlijke relaties misschien meer over hun politieke geschiktheid zeggen dan hun werk. Gewoon eens proberen. Kijken hoelang dat nog doorgaat voor serieuze politieke analyse.
Vijfenvijftig volledig mannelijke besturen. Allemaal de beste?
Op 22 oktober verscheen de Female Board Index 2026 van hoogleraar Mijntje Lückerath-Rovers. Voor 81 Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen bracht zij de verdeling aan de top in kaart. Van de commissarissen is inmiddels 44 procent vrouw. Bij de bestuurders blijft het aandeel steken op 18 procent. 18 procent.
En bij 55 (!!) van die 81 bedrijven bestaat de volledige raad van bestuur uit mannen.
Vijfenvijftig.
Stel dat het andersom was. Vijfenvijftig beursbedrijven met uitsluitend vrouwen in hun dagelijkse hoogste leiding. Zouden we dan zonder verdere vragen aannemen dat in al die benoemingsprocedures toevallig de beste kandidaten waren gevonden? Of zouden we al vrij snel benieuwd worden naar de mensen die sollicitatiegesprekken voerden, de netwerken waaruit kandidaten kwamen en de criteria waaraan leiderschap moest voldoen?
Bij een vrouwelijke benoeming willen we graag weten of er niet stiekem toch een betere kandidaat beschikbaar was, of diversiteit niet zwaarder woog dan kwaliteit, of de eisen misschien iets zijn verlaagd. De volledig mannelijke raad van bestuur krijgt helemaal niets van die collectieve nieuwsgierigheid te verduren.
Vijfenvijftig keer dezelfde uitkomst, en we behandelen dat kennelijk als de natuurlijke orde der dingen. Ik zou dolgraag eens weten hoeveel van die selectiecommissies werkelijk hebben onderzocht waarom de geschikte kandidaten zó vaak op de mensen leken die er al zaten.
Er zit bovendien een veelzeggend verschil tussen bestuur en toezicht. Sinds 2022 geldt voor de raden van commissarissen van beursbedrijven een wettelijk ingroeiquotum; voor bestuurders gelden andere verplichtingen. Het zijn verschillende functies, dus je kunt er geen eenvoudig oorzakelijk experiment van maken, maar de ontwikkeling is moeilijk te negeren. Waar een harde ondergrens geldt, zit het aandeel vrouwen inmiddels op 44 procent. In het bestuur blijft het 18 procent. 44 is al te weinig natuurlijk, maar achttien procent?!?
Van de 33 nieuwe bestuurders in het onderzochte jaar waren er zes vrouw. Er vertrokken ook vijf vrouwelijke bestuurders. Per saldo kwam er dus één bij. Volgens Lückerath-Rovers duurt het bij het huidige tempo tot 2044 voordat vrouwen een derde van de bestuurders vormen.
Een derde. In 2044. Als ik dan nog leef, kom ik er graag op terug. En dan hebben we het dus over een derde. Nog altijd niet eens in de buurt van de helft. Generaties lang vonden we vrijwel volledig mannelijke besturen doodnormaal. Nu is iedere correctie reden om heel ernstig over kwaliteit en eerlijke kansen te beginnen. Je zou bijna vergeten hoe lang die zorgen blijkbaar niet bestonden.
Maar vertel me vooral nog eens hoe we helemaal zijn doorgeslagen met dat voortrekken.
Ik hoor in discussies over diversiteit geregeld dat we vooral niet naar identiteit moeten kijken. Alleen: bij een bestuur dat al jaren volledig uit mannen bestaat, is er natuurlijk óók een verdeling naar geslacht ontstaan. We hebben die verdeling zo lang als normaal beschouwd dat zij niet meer als selectie op identiteit voelt en we de uitkomst dus niet meer hoeven te verdedigen. Pas wanneer iemand probeert haar te veranderen, verschijnt er een woord als voorkeursbehandeling. Jarenlang de norm zijn kreeg nooit een hippe afkorting. Het heette gewoon de top. Must be nice.
De beste kandidaat begint niet bij de sollicitatie
Ik heb een enorm probleem met het zinnetje we moeten gewoon de beste kandidaat kiezen. Het klinkt alsof je op dinsdagochtend een paar mensen tegenover elkaar zet, hun talent afleest en degene met de hoogste score de baan geeft. Keurig en lekker overzichtelijk.
Alleen begint geen van die kandidaten op dinsdagochtend aan zijn of haar carrière.
De ene kandidaat kon jarenlang opleidingen volgen, reizen, extra opdrachten doen, risico’s nemen en zijn netwerk uitbreiden. Een ander werkte mogelijk even hard en had minstens zoveel ambitie, maar moest ook zorgen, plannen of financiële verantwoordelijkheden dragen waarvoor die eerste kandidaat ruimte had gekregen van iemand anders. Dit is nu eenmaal de wereld waar we in leven. En aan het einde van die jaren liggen er twee cv’s op tafel. Het ene is dikker en ‘relevanter’. Dat zien we dan als een zuivere meting van kwaliteit.
In Deeltijdprinsesjes bestaan niet schreef ik over werk dat verdwijnt zodra er geen loonstrook tegenover staat. In Gold diggers over de waarde die daardoor naar anderen kan verschuiven. En in Vijf dagen werken? Prima. Vijf uur dan. onderzocht ik waarom onze werkdag nog steeds zo nadrukkelijk is ingericht rond de werknemer die thuis iemand anders heeft.
Hier komt dat allemaal samen. Wanneer iemand jarenlang laat kon vergaderen, internationale reizen kon maken, iedere netwerkborrel bijwoonde en vrijwel altijd beschikbaar was voor zijn carrière, heeft die persoon tien jaar later ervaring opgebouwd die meetelt bij promotie. Alleen wordt bij die ervaring zelden vermeld wie al die tijd beschikbaar heeft gemaakt.
Wie haalde de kinderen op, bezocht de ouders, deed de boodschappen en onthield dat er morgen iets moest worden geregeld waar geen bestuurskamer ook maar één seconde over hoefde na te denken?
De arbeid van die persoon komt meestal niet op het cv van degene die haar verrichtte. De loopbaankansen die ze mogelijk maakte, komen wél op het cv van een ander.
En dan kijken we na tien jaar naar twee kandidaten en zeggen we dat de één nu eenmaal meer ervaring heeft. Dat kan waar zijn. Alleen is daarmee nog niet vastgesteld wie van de twee het meeste talent heeft, wie het beste zou functioneren of hoe eerlijk het was dat precies deze ervaring een hogere prijs kreeg.
En we moeten hier ook niet doen alsof alleen de vrouwen iets verliezen. De man die wél elke dag om drie uur zijn kind wil ophalen, vroeg naar huis wil voor een zieke ouder of simpelweg niet zijn complete leven aan een werkgever wil afstaan, kan op exact dezelfde norm vastlopen. Beschikbaarheid is in onze loopbaancultuur zo diep met serieus genomen worden verweven dat een andere levensindeling al snel minder ambitieus lijkt. Dat was ook de kern van Vijf uur werken: een werkdag die uitgaat van mensen met een leven, verandert wat iedereen in dat leven kan doen. De vraag wie geschikt is voor promotie begint dus al veel eerder dan het beoordelingsgesprek. Hij begint bij wat we al die jaren als normaal carrièreverloop hebben ingericht.
We hebben jarenlang bepaalde mogelijkheden zwaarder laten wegen en gebruiken de uitkomst vervolgens als bewijs dat die weging terecht was.
Dat gaat lekker. Lekker eerlijk en fair ook.
Potentie. Mijn lievelingswoord inmiddels.
Ik krijg steeds meer de kriebels van de zelfverzekerdheid waarmee we over iemands toekomst praten.
In februari 2026 verscheen in de American Economic Review een onderzoek van Alan Benson, Danielle Li en Kelly Shue naar 29.809 werknemers in managementtrajecten bij een grote winkelketen. De onderzoekers bekeken beoordelingen van prestaties en toekomstige potentie, en onderzochten wat er vervolgens met promoties en latere werkprestaties gebeurde.
Vrouwen kregen gemiddeld betere beoordelingen voor het werk dat ze daadwerkelijk deden, maar lagere beoordelingen voor wat ze later zouden kunnen. Die lagere potentie-inschatting verklaarde binnen het onderzochte bedrijf ongeveer de helft van de promotiekloof. En de voorspellingen waren ook nog eens onjuist: de vrouwen presteerden later beter dan mannelijke collega’s, zowel gemiddeld als rond de promotiegrens.
Lees die zin gerust nog een keer.
Je werk beter doen, minder toekomst toegeschreven krijgen én vervolgens zelfs die lagere verwachting overtreffen. Ik ben benieuwd hoeveel beoordelaars dachten dat ze objectief bezig waren.
Potentie klinkt ook zo keurig. Alsof iemand diep in je karakter heeft gekeken en een toekomstige leider heeft ontdekt. In werkelijkheid moeten beoordelaars voorspellen, en die voorspellingen worden gedaan door mensen met ideeën over hoe ambitie, leiderschap en geschiktheid eruit horen te zien.
De ene kandidaat mag een belofte zijn. De andere kan blijven presteren en hoort toch dat er nog iets ontbreekt aan haar uitstraling, geloofwaardigheid of executive presence. Dat zijn soms heus wel relevante eigenschappen voor een functie, maar juist daarom moet je uitleggen hoe je ze meet en waarom ze werkelijk iets voorspellen. En wie bepaalt hoe we dit zien? Onze cultuur en gendernormen toch zeker? Dit is niet objectief en ook dat besef missen we zo ongeveer altijd.
Dat was ook de kernvraag uit De gatekeepers van de norm, waarin Sarina Wiegman met een cv vol titels alsnog te horen kreeg dat het hoogste niveau van mannenvoetbal een ander soort geschiktheid vroeg. Je kunt iemands prestaties erkennen en de definitie van de volgende stap toch zo verschuiven dat de bestaande norm overeind blijft.
Bijna 30.000 werknemers in één grote organisatie. En de mensen die dachten toekomstig talent te kunnen herkennen, bleken juist de potentie van vrouwen systematisch te onderschatten. Ik zou weleens willen weten hoe vaak organisaties controleren of hun geweldige neus voor talent het werkelijk bij het rechte eind had.
Hoe meer macht, hoe eerlijker de wereld eruitziet
In augustus verscheen nog een onderzoek van Sonya Mishra en collega’s, gebaseerd op vier studies met in totaal 99.293 deelnemers. Het liet zien dat mannen met meer structurele macht hun organisaties vaker als meritocratisch ervoeren dan vrouwen. Een belangrijke factor was of iemand het gevoel had over voldoende middelen te beschikken om zijn werk goed te kunnen doen: steun, informatie, mensen, budget en toegang.
Dat vind ik interessant, juist omdat het zo veel verklaart. Wanneer jij krijgt wat je nodig hebt, serieus wordt genomen, je plannen kunt uitvoeren en je carrière zich binnen de bestaande regels ontwikkelt, kan de organisatie voor jou uitstekend eerlijk aanvoelen. Je werkt hard, je krijgt kansen, je boekt succes. En misschien bén je ook echt hartstikke goed. Kan allemaal.
Alleen is jouw ervaring van die organisatie geen bewijs dat de voorwaarden voor iedereen gelijk zijn. Dezelfde functietitel geeft niet noodzakelijk dezelfde toegang tot mensen en middelen. Een systeem kan je belonen en tegelijk iemand anders laten vastlopen op omstandigheden waarover diegene nauwelijks iets te zeggen heeft.
Het verklaart ook waarom verandering zo’n vreemde bedreiging kan lijken voor mensen die binnen de bestaande regels zijn geslaagd. Hun eigen prestaties worden niet minder indrukwekkend wanneer de regels worden onderzocht. Maar het comfortabele verhaal dat die prestaties uitsluitend uit persoonlijke verdienste zijn ontstaan, krijgt wel wat vervelende vragen te verwerken.
Dat sprookje is trouwens ook gewoon oud. Michael Young publiceerde in 1958 The Rise of the Meritocracy, een satire waarin mensen bovenaan hun positie steeds nadrukkelijker gingen zien als bewijs van hun eigen verdienste. Toen politici later enthousiast met het woord aan de haal gingen, schreef Young in The Guardian dat zijn boek als waarschuwing bedoeld was.
We hebben dus een waarschuwing over een zelfgenoegzame elite in een ambitie veranderd. Doodzonde.
En er bestaat ook nog een onderzoek dat daar erg onaangenaam bij past. Emilio Castilla en Stephen Benard lieten in drie experimenten zien dat beoordelaars in een organisatie die nadrukkelijk als meritocratisch werd gepresenteerd een man een hogere financiële beloning gaven dan een gelijk presterende vrouw. Alleen al de overtuiging dat een systeem eerlijk werkt, kan ons dus minder kritisch maken op de eigen beslissingen.
Dat is precies waarom ik weinig heb aan iemand die zegt dat er bij hem op kantoor gewoon op kwaliteit wordt geselecteerd. Dat is een bewering die je moet toetsen. Het is niet het bewijs.
En toen werd de correctie het probleem
En nu komen we bij het moment waarop iedereen plotseling bijzonder geïnteresseerd raakt in een eerlijke selectieprocedure: wanneer een vrouw wordt benoemd met behulp van voorkeursbeleid of een quotum.
Stel dat een organisatie na jaren met nauwelijks vrouwen op een bepaalde plek besluit actief op zoek te gaan naar geschikte kandidaten die voorheen weinig kansen kregen. Er worden kwalificaties vergeleken. Een man en een vrouw blijken gelijk geschikt. De organisatie kiest de vrouw, mede omdat vrouwen in die functie sterk ondervertegenwoordigd zijn.
Voor zulk voorkeursbeleid gelden in Nederland voorwaarden: de achterstand moet worden aangetoond, het beleid vooraf kenbaar zijn, kandidaten moeten objectief worden beoordeeld en de maatregel moet evenredig zijn. De voorrang is bij dit soort beleid dus niet zomaar een vrijbrief om een ongeschikte kandidaat aan te nemen. Dat onderscheid is belangrijk; het wettelijk ingroeiquotum voor commissarissen is bovendien een andere regeling dan deze individuele voorkeursbeslissing.
En dan toch nog de vraag. Zou zij zonder die maatregel ook zijn gekozen?
Graag. Prima vraag. Maar laten we hem dan eindelijk ook eens stellen aan de mensen die de banen al die jaren zonder zichtbare correctie kregen. Zou haar voorganger ook zijn benoemd als zijn vader niet de juiste mensen kende? Als hij niet iedere avond beschikbaar was voor een netwerkborrel? Als de selectiecommissie uit andere mensen bestond? Als het zorgwerk thuis niet door een ander was gedaan en zijn cv daardoor minder lang was geweest?
We kunnen er niet zomaar van uitgaan dat de antwoorden voor iedere man hetzelfde zijn. Dat is nu juist de reden om selectieprocedures werkelijk te onderzoeken, in plaats van de bestaande uitslag bij voorbaat voor neutraal te houden.
Waarom noemen we correctie ‘voortrekken’, maar de bestaande voorsprong ‘kwaliteit’?
En de vrouw die via zo’n correctie binnenkomt, hoeft werkelijk niet in haar eentje de volledige geschiedenis van haar benoeming te verdedigen.
De vrouw die mag bewijzen dat alles eerlijk is
Want na haar benoeming krijgt die vrouw vaak nóg een functie die nergens in haar arbeidsovereenkomst staat. Ze wordt bewijs.
Bewijs dat het bedrijf vooruitstrevend is. Bewijs dat vrouwen tegenwoordig echt alle kansen hebben. En wanneer zij vervolgens zegt dat het nog steeds niet goed gaat, wordt haar eigen carrière tegen haar gebruikt. Zij is er toch gekomen? Dan kunnen anderen dat kennelijk ook. Wat is nou eigenlijk nog het probleem?
Het is een nogal voordelige redenering voor de mensen die de voorwaarden niet hoeven te veranderen. Eén vrouw die het heeft gered, bewijst niets over de kansen van de mensen die de top nooit bereiken. Haar prestaties verdienen erkenning en een serieuze beoordeling. Maar zodra haar carrière wordt gebruikt om het hele systeem vrij te pleiten, hoeft niemand de regels nog te onderzoeken die al die andere carrières hebben bepaald.
Hier raakt Excuustruus aan een moeilijker punt uit de vorige delen. Mensen die binnen een systeem succesvol zijn geworden, kunnen er ook belang bij krijgen de regels te verdedigen. Dat geldt net zo goed voor vrouwen. Als je jarenlang extra voorzichtig moest zijn, harder moest bewijzen dat je geschikt was en bepaalde dingen hebt geaccepteerd om vooruit te komen, kan het behoorlijk confronterend zijn wanneer iemand anders zegt dat die voorwaarden niet deugen.
En toch maakt het je prestatie niet kleiner wanneer je erkent dat de omstandigheden ongelijk waren. Het is juist interessant hoeveel er mogelijk zou zijn als niet iedere volgende kandidaat dezelfde omweg hoefde te nemen.
Vraag het eens aan degene die de baan kon uitdelen
Ik ben inmiddels wel klaar met het idee dat we de vrouw die minder betaald werkt, meer moeten vragen waarom ze haar uren niet uitbreidt; de vrouw die iets terug wil voor haar tijd en zorg moeten vragen of ze niet te veeleisend is; en de vrouw die hogerop komt moeten vragen of ze daar eigenlijk wel helemaal op eigen kracht terechtkwam.
Alle vier de delen van Patriarchy komen hier voor mij bij elkaar. Het woord deeltijdprinsesje verdwijnt zodra je het onbetaalde werk meetelt. Het woord gold digger begint te wankelen wanneer je onderzoekt wie eigenlijk van wie profiteert. De gatekeeper verdwijnt achter de schijnbaar neutrale norm waarmee anderen worden beoordeeld. En de excuustruus krijgt de verdenking op haar naam die bij de organisatie en haar selectieprocedure thuishoort.
Daarom wil ik de vragen verplaatsen. Vraag degene die promoties uitdeelt hoe persoonlijke of seksuele belangstelling ooit iets mocht bepalen over iemands werk. Vraag aan de selectiecommissie wat ze werkelijk heeft gemeten, hoe ze potentie beoordeelde en of ze achteraf ooit heeft gecontroleerd of haar voorspellingen klopten. Vraag aan een volledig mannelijk bestuur wie er überhaupt mocht meedoen voordat de beste kandidaat werd uitgeroepen.
En wanneer iemand vervolgens zegt dat hij gewoon de beste heeft gekozen, wil ik weten hoe hij dat heeft vastgesteld. Een benoeming vertelt ons wie de baan kreeg. Over de regels, de selectie en de mensen die al vóór het sollicitatiegesprek buiten beeld waren gebleven, zegt die uitkomst zo goed als niets.
De volgende keer dat iemand vraagt hoe zíj aan die baan kwam, lijkt het me redelijk om eens te beginnen bij degene die de baan beschikbaar had om uit te delen.
Die zat er tenslotte zelf bij.
Nog niet bij PARELS?
Je hebt net deel vier van Patriarchy gelezen. De eerste drie staan ook klaar, naast een inmiddels behoorlijk archief over werk, seks, cultuur, geld, macht en alles wat we zo normaal zijn gaan vinden dat we er bijna niet meer naar kijken.
PARELS is gratis. Als je je inschrijft, help je dit onafhankelijke magazine groeien en ontvang je nieuwe stukken rechtstreeks in je mailbox.
En hier verschijnen na je inschrijving meteen nog wat extra PARELS om verder te lezen.

Lees verder op PARELS
Excuustruus is deel vier. In de eerdere afleveringen onderzocht ik waarom we mensen deeltijdprinsesjes noemen, wie er eigenlijk goud delft en waarom de poortwachters van de norm opvallend vaak op de mensen lijken die al binnen zijn.
Je kunt prima hier beginnen. Of gewoon terug naar het eerste woord dat me dwarszat.
Patriarchy #1 — Deeltijdprinsesjes bestaan niet
Over wat er gebeurt wanneer gratis arbeid buiten de definitie van werk valt.
Patriarchy #2 — Gold diggers bestaan wel. Alleen zijn het niet de vrouwen.
Wie profiteert er eigenlijk van wiens tijd, zorg en geld?
Patriarchy #3 — De gatekeepers van de norm
Wie heeft de macht om de norm voor kwaliteit vast te stellen?










Heel goed verhaal weer. Ik kende dat woord excuusguus niet eens. Zegt al veel…